3-1-2-2 دوره عصر شاه‌عباس و پیدایش مکتب اصفهان88
3-1-3 دوره افشاریه، زندیه و قاجار97
3-1-4 دوره پهلوی و 100 سال اخیر106
3-2 پیدایش مدرسه صنایع مستظرفه و تاثیرات آن در نگارگری جدید113
3-2-1 تاثیر هنری مکتب کمال‌الملک در نقاشی ایران114
3-2-2 مکتب سقاخانه و تاثیر آن بر نگارگری معاصر 116
3-2-3 پیدایش حوزه جدید نگارگری و ویژگی‌های آن‌ها117
3-2-3-1 مدرسه قدیمه118
3-2-3-2 هنرستان اصفهان120
3-2-3-3 هنرمندان تهران122
3-2-3-4 هنرمندان مشهد124
مؤلّفه‌های تحقیق125
فصل چهارم: بازشناسی رنگ و نور در تحلیل آثار126
4-1 ویژگی رنگ و نور در آثار استاد محمود فرشچیان126
4-2 ویژگی رنگ و نور در آثار استاد حسین بهزاد143
4-3 ویژگی رنگ و نور در آثار استاد محمدباقر آقامیری153
4-4 ویژگی رنگ و نور در آثار استاد مجید مهرگان163
4-5 ویژگی رنگ و نور در آثار استاد اردشیر مجرد تاکستانی172
مؤلّفه‌های تحقیق181
آزمون فرضیه‌ها182
نتیجه‌گیری183
گزارش کار عملی185
معرفی ابزار و مواد استفاده شده190
منابع191
منابع تصویر200
پیوست-

فهرست تصاویر
تصویر 3-1: ایمان اثر جوتو80
تصویر 3-2: زن خوابیده اثر رضا عباسی93
تصویر 3-3: گراوری از کلئوپاترا94
تصویر 3-4: نگاره شاهزاده سوار به همراه ندیمه و خدمه اثر محمد زمان98
تصویر 3-5: فتحعلی شاه،اثر مهرعلی104
تصویر 3-6: فالگیر بغدادی اثر کمال‌الملک106
تصویر 3-7: مجلس فردوسی در حضور سلطان محمود اثر هادی تجویدی110
تصویر 3-8: نانوایی سنگکی اثر علی کریمی113
تصویر 3-9: بربال فرشتگان اثر آیدین آغداشلو115
تصویر 3-10: زمستان در ایستگاه اتوبوس اثر علی کریمی117
تصویر 3-11: دو دلداده اثر صادق تبریزی119
تصویر 3-12: هفت گنبد بهرام اثر هادی تجویدی120
تصویر 3-13: بازی چوگان اثر میرزا آقاامامی124
تصویر 3-14: ظهور اثر عباس جمال‌پور125
تصویر 3-15: وداع از مدینه اثر رضا مهدوی126
تصویر 4-1: گرداب اثر محمود فرشچیان131
تصویر 4-2: سحر اثر محمود فرشچیان133
تصویر 4-3: بخشی از تابلو سحر134
تصویر 4-4: شهید اثر محمود فرشچیان136
تصویر 4-5: آوای دوست اثر محمود فرشچیان138
تصویر 4-6: پنجمین روز آفرینش اثر محمود فرشچیان140
تصویر 4-7 : ستایش پروردگار اثر محمود فرشچیان142
تصویر 4-8: به سور سینه شب زنده‌داران اثر محمود فرشچیان144
تصویر 4-9: خیام اثر حسین بهزاد148
تصویر 4-10: زکریای رازی اثر حسین بهزاد150
تصویر 4-11: پیرچنگی اثر حسین بهزاد151
تصویر 4-12: افسوس که نامه جوانی طی شد اثر حسین بهزاد153
تصویر 4-13: شیرین و فرهاد اثر حسین بهزاد154
تصویر 4-14: نقاش ازل اثر محمدباقر آقامیری157
تصویر 4-15: شیرین و فرهاد اثر محمدباقر آقامیری159
تصویر 4-16: غارحرا اثر محمدباقر آقامیری160
تصویر 4-17: دنیای محبت اثر محمدباقر آقامیری162
تصویر 4-18: ازصدایسخنعشق اثر محمدباقر آقامیری164
تصویر 4-19: ارعاب اثر مجید مهرگان166
تصویر 4-20: شیرین و فرهاد اثر مجید مهرگان168
تصویر 4-21: ققنوس اثر مجید مهرگان170
تصویر 4-22: خرم آن روز کزین منزل ویران بروم اثر مجید مهرگان171
تصویر 4-23: مرزبان توحید اثر مجید مهرگان173
تصویر 4-24: تاریخ انبیاء اثر اردشیر مجرد تاکستانی175
تصویر 4-25: چاره‌گیری سیمرغ برای رستم اثر اردشیر مجرد تاکستانی177
تصویر 4-26: مرگ رستم اثر اردشیر مجرد تاکستانی178
تصویر 4-27: تشیع جنازه حضرت اباعبدالله اثر اردشیر مجرد تاکستانی180
تصویر 4-28: بدون عنوان اثر اردشیر مجرد تاکستانی181
تصویر1: تمرین قلم‌گیری از طرحی با الهام از تابلوِ “غاز حرا” اثر استاد آقامیری186
تصویر 2: طرحی مدادی با الهام از تابلوِ “غاز حرا” اثر استاد آقامیری187
تصویر3: طرح قلم‌گیری با الهام از تابلوِ “غاز حرا” اثر استاد آقامیری187
تصویر 4: بخشی از نقاشی نیم تمام، با الهام از تابلوِ “غاز حرا” اثر استاد آقامیری188
تصویر 5: نقاشی با الهام از تابلوِ “غاز حرا” اثر استاد آقامیری189
تصویر 6: مراحل انجام کار طرحی با الهام از تابلو “به سوز سینه شب زنده‌داران”190
تصویر 7: نقاشی با الهام از تابلو “به سوز سینه شب زنده‌داران” اثر استاد فرشچیان190
مقدمه:
نور، در هنر ایران، قبل از ورود اسلام نقش مهمی ایفا می‌کند. در فرهنگ زرتشتیان، مزدک‌ها و مانوی‌ها، نور عنصری هستی‌بخش است که تمامی موجودات، از آن کسب فیض می‌کنند و به رشد و نمو و حرکت خود ادامه می‌دهند. در این فرهنگ، اهورامزدا به منزله‌ی روشنیِ بیکران و رنگ، اولین دختر نور است. پس از ورود اسلام به سرزمین ایران، تفکّر اسلامی باعث تکامل هر چه بیشتر فرهنگ و هنر گردید. در تفکّر اسلامی نیز نور، به مثابه حق و حقیقت است و نماد خوبی، پاکی و نیکی به شمار می‌رود. همچنین بحث رنگ در این سنت مقدس، جایگاهی بس ویژه دارد و بارها در قرآن کریم بدان اشاره شده است.
در سده‌های ششم و هفتم هجری قمری، شیخ شهاب‌الدین سهروردی، نجم‌الدین کبری و نجم رازی، به مفهوم نور و رنگ در باور اشراقی خود پرداختند. چنانکه تأثیر این تفکّرات، در هنر هنرمند ایرانی به خوبی مشخص است و «نگارگر در اثر خویش، دنیایی خیالی، بدون سایه و غرق در نور را ترسیم می‌کند و رنگ‌ها نیز در نگارگری با عدم تبعیت از رنگ‌های جهان مادی، روایتگر عالمی دیگر و جهانی فراترند»(خوش‌نظر و رجبی، 1388a، 70).
تأثیر دیگری که در هنر هنرمند معاصر ایران، مشاهده می‌شود؛ تأثیر تفکّر غربی است. تأثیر این تفکّر بر هنر ایران، از زمانی شروع شد که راه رفت و آمد اروپاییان به ایران باز گردید. فکر هنرمند ایرانی جنبه‌ی مادی‌گرایی به خود گرفت و از تفکّر معنوی دور شد. بازتاب نور، نیز در اثر هنرمند ایرانی تغییر کرده و یک نقطه‌ای شد. رنگ، دیگر آن درخشندگی سابق را نداشت و بیشتر، برای القای جهان مادی به‌کار می‌رفت.
در دهه‌های اخیر، هنرمندانی به پا خاسته و به شیوه‌های متفاوت و رنج مقدس خود، هنر ایرانی را احیا کردند. به یقین، استادانی چون ‌هادی تجویدی، حسیـن بـهزاد، حاج حسیـن مصـور‌الملکی، ابوطالب مقـیمی، محمدعلی زاویه، عـلی مطـیع، محـمود فرشـچـیان، هـوشنگ جزی‌زاده، محمدباقر آقامیری، عـباس جمال‌پور، مجید مهرگان، اردشیر مجرد تاکستانی و… از چهره‌های ماندگار، گران‌قدر و ارزندۀ هنر نگارگری معاصر ایران می‌باشند که سهم والایی در احیا و تجدید عظمت این هنر دارند. چنانکه این هنر ایرانی را می‌توان در آثارشان مشاهده کرد. البته برخی به اشتباه، گمان کرده‌اند هنرمندان مکتب سقاخانه، میراث‌دار این هنر هستند که در این پایان‌نامه، اشاره‌ای مختصر به آن می‌شود.
فصل اول این پایان‌نامه، با عنوان “کلیات پژوهش”، به ادبیات نظری و ضرورت تحقیق پرداخته و اهداف تحقیق نیز، مسیر آن را مشخص می‌کند. فصل دوم با عنوان “بررسی رنگ و نور در نگارگری اسلامی ایران”، ابتدا به مبانی نظری واژگان ضروری اشاره دارد و در ادامه، رنگ و نور در قرآن، گفتار بزرگان دین، مکتب اشراق سهروردی، مکتب کبرویه نجم‌الدین کبری و نجم رازی بررسی شده، سپس رنگ و نور در ادبیات ایران مورد مطالعه قرار می‌گیرد. فصل سوم، با عنوان “تحولات نگارگری پس از نیمه عصر صفوی تا معاصر”، تحولات نگارگری، از نیمه عصر صفوی تا دوران معاصر بررسی می‌شود و اشاره‌ای دارد به پیدایش مدرسه مستظرفه و نقشی که در این تحولات داشته است. فصل چهارم، با عنوان “بازشناسی رنگ و نور در تحلیل آثار” به تحلیل دو جزء به هم وابسته، یعنی رنگ و نور، در تعدادی از آثار حسین بهزاد، محـمود فرشـچـیان، محمدباقر آقامیری، مجید مهرگان و اردشیر مجرد تاکستانی می‌پردازد. تحلیل آثار در این فصل از طریق مصاحبه با چند تن از نگارگران صورت می‌گیرد و امید است این پژوهش، مفید واقع شود.

فصل اول: کلیات پژوهش
1-1 بیان مسئله
از منظر فیزیک، “نور” امواج الکترومنیتیک (انرژی خورشیدی) است که دارای طول موج و طیف‌های مرئی و نامرئی هستند(براگ، 1362). در نگره‌ی نقاشان (کلاسیک) غرب، نور عنصری فیزیکی است که برای نشان دادن اشیاء غرق در تاریکی، از آن بهره می‌گیرند. اما در نگره‌ی هنرمند شرقی، همه‌ی اشیاء در نور غرقند و منبع نور واحد وجود ندارد.
از نظر نگارگر ایرانی اسلامی، هر شیء از افاضه وجود بهره‌مند است زیرا خدا نور مطلق آسمان و زمین است؛1 و از نگاه عرفای مسلمان همانند مولانا، نور را چنین تعبیر می‌کنند:
هرکه را باشـد زدیده فتح باب او به هر ذره بـبینـد آفـتاب
هم ببیند نقش و هم نقاش را فرش دولت را و هم فراش را

مولوی
در هنر اسلامی رنگ‌ها راه و وسیله‌ای برای نمایش نور هستند. در نظر نقاشان ایرانی رنگ پیوند لطیفی با عالم ملکوت پیدا می‏‌کند، چنانکه آن‌ها سعی کرده‌اند به وسیله رنگ‌ها و آشنا شدن با عوالم نورانی، با عالم ملکوت پیوند نزدیک داشته باشند(آیت‌اللهی، 1377).
همان‌گونه که مطالعۀ نور و رنگ در اروپا، ابتدا حوزه‌های فلسفی، علم و فیزیک را در بر می‌گیرد، سپس به وادی هنر و زیبایی‌شناسی وارد می‌شود، در جهان اسلام نیز، بررسی نور و رنگ شامل حوزه‌های علمی، حکمی، عرفانی و زیبایی‌شناسانه می‌شود. با این تفاوت که مطالعۀ نور و رنگ در همۀ حوزه‌ها، تحت سیطرۀ حکمت اسلامی است و جدایی این حوزه‌‌ها، به سادگی ممکن نیست.
مورد دیگری که مطرح است زمان ورود اروپائیان به ایران است که فکر هنرمند ایرانی را تحت تأثیر خود قرار داد و این تأثیر در دوره‌های تاریخی متمادی ادامه پیدا کرد تا اینکه در زمان حاضر با پیشرفت تکنولوژی و ارتباط آسان با کشورهای غربی، منجر شد که تأثیر قابل ملاحظه‌ای در همه عرصه‌ها مخصوصاً در نقاشی ایرانی بگذارد.
قانع به خیالی ز تو بودیم چو حافظ یا رب چه گدا همّت و بیگانه نهادیم
(حافظ، 1384، 539)
در هنر معاصر جهان‌بینی هنرمندان ایرانی تغییر می‌کند و در نقاشی این دوره، رنگ، همچنان ملموس‌تر و نور متمرکز می‌شود. به همین دلیل است که از مبانی سمبولیک و رمزی و حقیقتی دور شده و به وسیله‌ای برای نمایش عوارضی بدل می‌گردد.
اما بدیهی است، آثار نگارگران ممتاز این دیار، تحت تأثیر جهان‌بینی غربی قرار نگرفته و رنگ و نور در آثار نگارگران معاصر ترکیبی از رنگ شناسی سنتی و غربی است از این رو لزوم بررسی و شناخت این ویژگی مسئله اصلی تحقیق است. بنابراین بررسی آثار پنج نگارگر شاخص ایران: حسین بهزاد، محمود فرشچیان، محمدباقر آقامیری، مجید مهرگان، اردشیر مجرد تاکستانی می‌تواند روشنگر بسیاری از ارزش‌های هنر نگارگری معاصر ایران باشد.
1-2 سؤال‌‌های اصلی
سؤال‌هایی که در این پایان‌نامه مطرح می‌شوند عبارتند از:
1- آیا مفهوم رنگ در شرق و غرب، با انگیزه و نگره‌ی واحدی به‌کار می‎رود؟
2- آیا نور و رنگ، در آثار پنج نگارگر معاصر، همانند آثار نقاشان سنتی به‌کار رفته است؟
3- کیفیت بکارگیری نور ورنگ در آثار اساتید مورد نظر چگونه است؟
1-3 فرضیه‌ها
با توجه به پیشینه و ادبیات نظری تحقیق، در پاسخ به سؤال‌های مطرح شده، فرضیه‌هایی ارائه می‌شود که عبارتند از:
1- کاربرد نور و رنگ در نقاشی معاصر، با مفهوم نور و رنگ در نقاشی سنتی ایرانی اسلامی، متفاوت است.
2- به نظر می‌رسد تفاوت ماهوی نور و رنگ در نقاشی معاصر، تحت تأثیر مؤلّفه‌های هنر غربی و متأثر از نگارگران سنتی می‌باشد.
3- آثار اساتید مذکور در چند مرحله -که حاصل تجربیات ایشان می‌باشد- صورت گرفته و همه مؤلّفه‌های سنتی و ایرانی اسلامی را دارا می‌باشند. برخی از نگارگران نیز، در آثار خود از مؤلّفه غربی استفاده نموده‌اند.
1-4 اهداف و کاربرد نتایج تحقیق
این پژوهش از لحاظ هدف بنیادی می‌باشد. تحقیقات بنیادی در جستجوی کشف حقایق و واقعیت‌ها و شناخت پدیده‌ها و اشیاء بوده، که مرزهای دانش بشری را توسعه می‌دهند و قوانین علمی را کشف می‌کنند(حافظ نیا، 1387).
اولین هدف پژوهش، شناخت مؤلّفه‌های نور و رنگ، در هنر نگارگری معاصر ایران است. و دومین هدف، آسیب‌شناسی مؤلّفه‌های هنر نگارگری در تأمل و تأثیرپذیری از هنر غربی به ویژه در بکارگیری عنصر نور و رنگ، می‌باشد.
نگارگر با پشتوانۀ فکری، مطالعات بسیار در آثار گذشتگان، رنج و زحمت فراوان و سلوک اخلاقی و عملی، به این هدف (شناخت مؤلّفه‌ها) دست پیدا کرده و در آثار خود به‌کار برده است. بنابراین هنرجو و هنرمند، قبل شروع، یک نگاره، ابتدا باید همانند اساتید پیشین، به مطالعه و شناخت مؤلّفه‌هایی که می‌خواهد در اثرش ایجاد کند، بپردازد. زیرا بدون شناخت، در هیچ راهی نمی‌توان قدم گذاشت.
امید است این تحقیق بتواند در مسیر مطالعه‌ی هنرجویان راه‌گشا باشد. هم‌چنین این پایان‌نامه، می‌تواند مورد استفادۀ پژوهشگران و سازمان‌های مربوطه قرار گرفته و در بالا بردن سطح آگاهی فرهنگی مثمر ثمر باشد.
1-5 مروری بر ادبیات نظری و پیشینه تحقیق:
1-5-1 مقالات:
1) مقالۀ “نور و رنگ در نگارگری ایرانی و معماری اسلامی”، تألیف سید رحیم خوش‌بین خوش‌نظر و محمد علی رجبی ، کتاب ماه هنر، شمارۀ 127، فروردین 1388، تهران.
در این مقاله، ابتدا آرای ابن عربی و مولوی دربارۀ وحدت وجود و تأثیر آن در ساحت معماری مورد توجه قرار گرفته و سپس به عنصر نور به عنوان نمادی از وجود خداوند که در معماری اسلامی همواره حضوری ذاتی دارد، پرداخته شده است. بخش بعدی مقاله به آرای حکمای اسلامی درباره‌ی نور و رنگ و تأثیر شگفتی که این آرا در حوزه‌ی نگارگری و معماری از خود به جا گذاشته‌اند، اشاره می‌کند و ارتباط حالات روحی عارف با نورهای رنگی را مورد تحلیل قرار می‌دهد. در انتها نیز به نقش نور و رنگ در نگارگری ایرانی که همواره جایگاه تجلی فرهنگ ایرانی اسلامی بوده است، پرداخته شده است.
این مقاله در بخش نور و رنگ از منظر حکمای اسلامی، به صورت مختصر تعاریفی از نور و رنگ مبنی بر دیدگاه سهروردی، نجم‌الدین کبری و نجم رازی ارائه داده است که در پژوهش فوق، با توجه به منابع دیگر بسط داده شده و در تحلیل آثار از دید عرفانیِ این حکما، استفاده می‌شود. در بخش بعدی، نویسندگان مقاله، خلاصه‌ای از مفاهیم نور و رنگ در نگارگری را بیان کرده‌اند. این پژوهش، برای درک بهتر از این مفاهیمِ نور و رنگ، به صورت گسترده بدان پرداخته و در اندیشۀ موّحدانه هنرمند ایرانی، نور را برگرفته از ذات الهی و رنگ را مجرّد و مستقل، ذکر می‌کند.

2) مقالۀ “حکمت نوری سهروردی و تأثیرات آن بر نگارگری ایرانی”، نوشته‌ی سید رحیم خوش‌بین خوش‌نظر و محمدعلی رجبی، کتاب ماه هنر، شمارۀ 117، خرداد 1387، تهران.
هدف اصلی این مقاله تأثیر حکمت نوری شیخ شهاب‌الدین سهروردی بر نگارگری ایرانی اسلامی است. این مقاله، ابتدا دو واژه‌ی خورشید و آتش که نمادهای نور در سنت اشراقی محسوب می‌شوند، و در نگارگری کاربرد زیادی داشته‌اند، مورد مطالعه قرار گرفته است. هم‌چنین تلاش شده تا معنای فرّ یا نور ملکوتی که در حکمت اشراقی سهروردی اهمیت زیادی داشته و در هنر به شکل هاله‌ای نورانی، تصویر شده است، تبیین و عالم مثال، و نور و ظلمت که از منظر سهروردی دو نماد هستند، بررسی شود. بخش پایانی مقاله نیز، به مفهوم و حضور نور در آثار نگارگری و آشنایی نگارگران با حکمت اشراقی، پرداخته است.
این مقاله، در بخش نور از منظر سهروردی، مبحثی از نور و مراتب آن را در اندیشۀ شیخ شهاب‌الدین سهروردی بیان کرده است. اما پژوهش حاضر به متن مقاله بسنده نکرده و با رجوع به منابع ذکر شده در مقاله، مبحث نور، و همچنین رنگ را، در مکتب اشراق را گسترش می‌دهد. در بخش پایانی، مقاله اثبات کرده است که نگارگران ایرانی دارای دیدگاه اشراقی هستند. در ادامۀ این مبحث، مقاله علاوه بر این دیدگاه اشراقیِ نگارگر، تفکّر اسلامی را مطّرح می‌کند و تأثیر این اندیشۀ عرفانی و معنوی را در تحلیل آثار نگارگران، مورد استفاده قرار می‌دهد.
3) مقالۀ “تصویر یک جهان یا بحثی درباره هنر ایران “، تألیف داریوش شایگان ، فصل‌نامه هنر، شمارۀ 57، 1382، تهران.
این مقاله، ابتدا به صورت ازلی آفرینش، در هنرهای سنتی ایران اشاره دارد و در ادامه، عالم مثال را که معنای صورت ازلی است توضیح داده و در هنر سنتی ایران به آن پرداخته است. در انتها، تماس ایران با غرب را بررسی کرده است.
مقاله در بخش اول به صورت ازلی و عالم مثال می‌پردازد و پژوهش حاضر، از این مطالب برای درک اندیشه و بینشِ نگارگر ایرانی بهره می‌گیرد. زیرا نگارگر ایرانی در تلاش است که در آثارش به این صُور مثالی و درک حقایق ازلی دست پیدا کند. همچنین این مقاله، به تفکّر غربی و بازتاب تفکّر تعقلی غرب در ایران می‌پردازد و نویسنده نظریاتی در این مورد ارائه می‌دهد که می‌تواند مفید برای پژوهش‌های بعدی باشد.
4) مقالۀ “«مینیاتورهای معاصر ایران» سنت و بدعت، کهنه و نو در قابی از چشم‌اندازهای تازه”، تألیف جلال‌الدین کاشفی، فصل‌نامه هنر، شمارۀ 11، تابستان 1365، تهران.
در این مقاله ابتدا به صورت اجمالی زمینه‌ای از هنر معاصر ایران بیان شده است. سپس، تلاش شده هنرمندانی که تحت تأثیر هنرهای ایرانی- اسلامی بودند، معرفی شود و در ادامه به سرگذشت و ویژگی آثار این هنرمندان پرداخته است.
این مقاله، نگارگران معاصری که تحت تأثیر نقاشی سنتی ایران بودند، معرفی می‌کند. همچنین مقاله، زندگی‌نامۀ تعدادی از این هنرمندان را مورد مطالعه قرار داده و برخی از آثار آنان را، به خوانندگان معرفی می‌نماید. استفاده از این مقاله -به دلیل محدودیت منابع در معرفی آثار هنرمندان معاصر ایران- می‌تواند در پیشبرد هدف پایان‌نامه، مفید باشد.
5) مقالۀ‌ “همگام با استاد مجید مهرگان، در وادی نگارگری”، تألیف محمدمهدی هراتی، نشریه سروش جوان، شمارۀ 29، دی 1381، تهران.
این مقاله به معرفی استاد مهرگان پرداخته و چند اثر از ایشان را مورد بررسی و تحلیل قرار داده است.
مقاله مورد نظر، یکی از نگارگران معاصر ایران، به نام مجید مهرگان را معرفی و مختصری از آثار این هنرمند را بیان می‌کند. پژوهش حاضر، از این مقاله برای بیان ویژگی‌های آثار استاد مهرگان بهره می‌گیرد و از طریق مصاحبه با اساتید نگارگر، به تحلیل چند اثر ایشان می‌پردازد.

1-5-2 پایان‌نامه‌ها:

1) “شناسایی مبانی نظری کاربرد رنگ در نگارگری ایرانی “، محسن مراثی، مقطع دکترا، دانشگاه شاهد تهران، سال 1389، به راهنمایی استاد حبیب‌الله آیت‌اللهی.
این پ‍ژوه‍ش، در پ‍ی‌ ش‍ن‍اس‍ای‍ی‌ م‍ب‍ان‍ی‌ ن‍ظری‌ رن‍گ‌ه‍ا در ف‍ره‍ن‍گ‌ ج‍ه‍ان‌ اس‍لام‌ و ب‍ازت‍اب‌ آن‌ در ه‍ن‍ر ن‍گ‍ارگ‍ری‌ ای‍ران‍ی‌ ب‍وده‌ اس‍ت‌. ب‍ه‌ ه‍م‍ی‍ن‌ م‍ن‍ظور در آن‌ پ‍ژوه‍ش‌ ض‍م‍ن‌ ب‍ررس‍ی‌ ن‍ظری‍ه‌ه‍ای‌ ع‍ل‍م‍ی‌، ع‍رف‍ان‍ی‌ و ک‍ارب‍ردی‌ رن‍گ‌ه‍ا ب‍ه‌ ری‍ش‍ه‌‌ی‍اب‍ی‌ ای‍ن‌ ن‍ظری‍ه‌ه‍ا پ‍رداخ‍ت‍ه‌ و س‍رچ‍ش‍م‍ه‌ م‍ف‍اه‍ی‍م‌ رن‍گ‍‌ه‍ا ش‍ن‍اس‍ای‍ی‌ و م‍ع‍رف‍ی‌ ش‍ده‌ اس‍ت‌.
پایان‌نامۀ مذکور، بحث کاملی از مفاهیم رنگ در اسلام و کلام بزرگان ارائه داده است که راه‌گشای خوبی برای پژوهش فوق می‌باشد. پایان‌نامه دارای منابع اولیه محکمی است و پژوهشگرانی که در این مسیر تحقیق می‌کنند به خوبی هدایت می‌کند. در انتها، پایان‌نامه به طور مختصر، رنگ را در حیطه‌ی نگارگری مورد بررسی قرار داده است. پژوهش حاضر، این مبحث را در کنار منابع دیگر گسترش می‌دهد و برای تحلیل آثار از این مباحث استفاده می‌کند.
2) “بررسی فرم و رنگ در نگارگری سنتی ایران”، محمود علی‌مرادی، مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس تهران، سال 1379، به راهنمایی استاد محمدکاظم حسنوند.
بررسی فرم و رنگ در نقاشی سنتی ایران، موضوع اصلی این پایان‌نامه است. پژوهش ابتدا، به تاریخ نگارگری در ایران از پیدایش تا دوران تیموری پرداخته و سپس، دوران شکوفایی نقاشی ایران را مورد مطالعه قرار داده است. در انتها، چند نقاشی ایرانی از لحاظ فرم و رنگ بررسی شده است.
در این پایان‌نامه بعد از بیان تاریخ نگارگری و دوران شکوفایی نقاشی ایران، نویسنده، فرم و رنگ را در چند نقاشی بررسی می‌کند. بخش پایانی این پایان‌نامه می‌تواند با هدف پژوهش حاضر همسو ‌باشد به دلیل اینکه این پایان‌نامه همانند پژوهش فوق، رنگ را در تعدادی از آثار نگارگران مورد تحلیل قرار می‌دهد؛ با این تفاوت که این پایان‌نامه آثار هنرمندان عصر تیموری را بررسی می‌کند.
3) “فضا و رنگ در نقاشی ایرانی” محمد مهدی مرزبانی، مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه تربیت مدرس تهران، سال 1373، به راهنمایی استاد مجید مهرگان.
این پایان‌نامه، ابتدا به تاریخ نقاشی ایران پرداخته و سپس، هنر تصویری ایران را بررسی کرده است. در انتها، فضا و رنگ نقاشی ایرانی را مورد مطالعه قرار داده است.
پایان‌نامه ذکر شده، همانند پایان‌نامۀ قبلی، ابتدا به تاریخ نقاشی سنتی ایران اشاره دارد و در ادامه به بحث فضا و رنگ در نقاشی ایران می‌پردازد که با هدف پژوهش حاضر همسو می‌باشد.

4) “تأثیر خصوصیات نگارگری بر نقاشی معاصر ایران(ب‍ع‍د از ک‍م‍ال‌ال‍م‍ل‍ک‌)”، فریناز ابراهیمی جوزدانی، مقطع کارشناسی ارشد، دانشگاه شاهد تهران، سال 1384، به راهنمایی استاد کاظم چلیپا.
ه‍دف‌ این تحقیق، ب‍ررس‍ی‌ خ‍ص‍وص‍ی‍ات‌ ن‍گ‍ارگ‍ری‌ ب‍ر ن‍ق‍اش‍ی‌ م‍ع‍اص‍ر ای‍ران‌ و ک‍ارب‍رد آن‌ در آث‍ار هن‍رم‍ن‍دان‌ م‍ع‍اص‍ر است. ن‍ت‍ای‍ج‌ ت‍ح‍ق‍ی‍ق‌ ن‍ش‍ان‌ داد ک‍ه‌ ه‍ن‍ر ن‍ق‍اش‍ی‌ م‍ع‍اص‍ر ای‍ران‌ از گ‍ن‍ج‍ی‍ن‍ه‌ ب‍زرگ‌ گ‍ذش‍ت‍گ‍ان‌ ال‍گ‍وپ‍ذی‍ری‌ ک‍رده‌ اس‍ت‌ و ب‍ی‍ش‍ت‍ر ه‍ن‍رم‍ن‍دان‌ از ای‍ن‌ ت‍م‍دن‌ ه‍ن‍ری‌ خ‍ود ال‍ه‍ام‌ ن‍گ‍رف‍ت‍ه‌ان‍د ب‍ل‍ک‍ه‌ ت‍ح‍ت‌ ت‍اث‍ی‍ر ای‍ن‌ ف‍ن‍ون‌ و روش‌ه‍ا ب‍رای‌ ادام‍ه‌ ک‍ار ه‍ن‍ری‌ ق‍رار گ‍رف‍ت‍ه‌ ب‍ودن‍د.
این پایان‌نامه، ویژگی‌های نقاشی سنتی (نگارگری) را بررسی می‌کند و در مورد رنگ و نور -دو واژه پرکابرد در پژوهش حاضر- مطالب مفیدی ارائه می‌دهد. در ادامه پایان‌نامه درمورد خصوصیات نقاشی غرب نیز، بحث می‌کند که می‌تواند برای پژوهشگران مفید واقع شود. در پژوهش فوق، این مباحث با استفاده از منابع معتبر دیگر گسترش می‌یابد.

5) “وی‍ژگی‌ه‍ای‌ طراح‍ی‌ در آث‍ار ن‍گ‍ارگ‍ری‌ اس‍ت‍اد اردش‍ی‍ر م‍ج‍رد ت‍اک‍س‍ت‍انی‌”، الهام صالحیان، مقطع کارشناسی، دانشگاه شاهد تهران، سال 1389، به راهنمایی استاد علی اصغر شیرازی.
ه‍دف‌ ای‍ن‌ پ‍ای‍ان‌ن‍ام‍ه‌ ب‍ررس‍ی‌ آث‍ار و اح‍وال‌ و ن‍ظرات‌ اس‍ت‍اد اردش‍ی‍ر م‍ج‍رد ت‍اک‍س‍ت‍ان‍ی‌ ن‍گ‍ارگ‍ر م‍ع‍اص‍ر و ب‍ررس‍ی‌ وی‍ژگ‍ی‌ه‍ای‌ طراح‍ی‌ در آث‍ار ن‍گ‍ارگ‍ری‌ ای‍ش‍ان‌ است.
این پایان‌نامه، زندگی‌نامۀ استاد اردشیر مجرد تاکستانی را بیان می‌کند و سوابق ایشان را مورد مطالعه قرار می‌دهد. در ادامه، چند اثر از استاد مجرد تاکستانی برای خوانندگان معرفی و از نظر طراحی بررسی می‌کند. پژوهش حاضر، از این پایان‌نامه برای بیان ویژگی‌های آثار استاد مجرد تاکستانی بهره می‌گیرد و از طریق مصاحبه با اساتید نگارگر، به تحلیل تعدادی از آثار ایشان می‌پردازد.

1-5-3 کتب:

1) “مبانی عرفانی هنر و معماری اسلامی”، حسن بلخاری‌قهی، تهران: انتشارات مهر، سال 1384.
این کتاب به موضوعات عرفان در هنر، وحدت وجود در فلسفه و عرفان اسلامی، وحدت شهود و فلسفۀ هنر اسلامی و معماری اسلامی پرداخته است.
این منبع در فصول ابتدایی به مبانی عرفان در کلام حکمای دینی اشاره دارد و در فصل‌های بعدی به بررسی مختصری از زندگانی چند تن از عارفان دین و دیدگاه آنان در مورد رنگ و نور می‌پردازد. کتاب ذکر شده، منبع جامع و محکمی است که پژوهشگران می‌توانند از این منبع معتبر، در مسیر تحقیقِ زیباشناسی عرفانی، حکمی و فلسفی استفاده کنند. پایان‌نامه نیز از این منبع برای روشن شدن رنگ و نور در عرفان اسلامی بهره می‌گیرد.

2) “نجم‌الدین کبری”، کاظم محمدی، تهران: انتشارات: طرح نو، سال 1380.
موضوع اصلی کتاب، سرگذشتنامۀ احمد بن عمر نجم‌الدین کبری(540-618ه.ق) است.
این کتاب پس از بررسی سرگذشت نجم‌الدین کبری، رنگ و نور در حالات سالک را از منظر نجم‌الدین و پیروانش بیان می‌کند. پژوهش حاضر، برای رساندن مفهوم رنگ و نور در عرفان از دیدگاه نجم‌الدین استفاده می‌کند.
3) “نگارگری ایران دوران معاصر (۱۳۰۰ – ‎۱۳۵۰ش)”، محمود افتخاری، تهران: زرین و سیمین، سال 1381.
این کتاب به بررسی نقاشی سنتی ایران در حدود قرن چهارده هجری شمسی پرداخته و سرگذشت چند تن از بزرگان هنر را بیان کرده است. هم‌چنین آثار این هنرمندان را مورد بررسی قرار داده است.
در مسیر تحقیق تاریخ نگارگری معاصر، این کتاب منبع خوبی می‌تواند محسوب شود. به دلیل اینکه پژوهشگران کمتر به نگارش کتب در مورد نگارگری معاصر پرداخته‌اند و بیشتر به صورت مقاله و طرح پژوهشی به تاریخ نگارگری معاصر اشاره شده است. پایان‌نامه نیز از این کتاب برای معرفی نگارگران معاصر استفاده کرده است.
4) “نگارگری ایران (پژوهشی در تاریخ نقاشی و نگارگری ایران(“، یعقوب آژند، تهران: انتشارات سمت، تهران، سال1389.
این کتاب به بررسی تحولات نگارگری در ایران از دوره باستان تا دوران قاجار پرداخته است. کتاب، به‌صورت مجموعه‌ای دو جلدی به چاپ رسیده و در این مجموعۀ دو جلدی مکاتب هنری براساس دوره‌بندی تاریخی تقسیم‌بندی شده است. دامنۀ تحقیق این کتاب بسیار وسیع است و همچنین کتاب برای ارائه مطالب از مستندسازی در متن استفاده کرده است. هم‌چنین این کتاب، دارای عکس‌های رنگی خوبی است که در منابع فارسی کمتر از آن‌ها استفاده شده است.
پژوهش حاضر، از مطالب این کتاب به‌صورت غیرمستقیم استفاده می‌کند و از تصاویر ارائه شده در کتاب، برای فهم بهتر مطالب پژوهش بهره می‌گیرد. علاوه بر این پژوهش از منابع معتبر این کتاب بهره گرفته و برای ادامه تحقیق به این منابع مراجعه می‌کند.
5) “تجلیات حکمت معنوی در هنر اسلامی”، محمد مددپور، تهران: امیر کبیر، سال 1374.
موضوعات این کتاب مربوط به معنویت در هنر ، فلسفه و هنر اسلامی است.
مددپور در این کتاب، مبحث رنگ و نور را، در سیر و سلوک سالک و طریقت تعلیم نقاشی در عصر اسلامی می‌پردازد. این منبع محکم و معتبر نقش مهمی در مبانی نظری پژوهش حاضر دارد.
6) “سیر تفکر معاصر در ایران”، محمد مددپور، جلد سوم، تهران: وزارت آموزش و پرورش، موسسه فرهنگی منادی تربیت. سال 1379.
این کتاب در جلدی با عنوان آغاز تجدد، دین‌زدایی و غربزدگی در هنر سنتی ایران از مجموعۀ پنج جلدی “سیر تفکر معاصر در ایران” می‌باشد. کتاب حاضر، در خصوص تفکّر غرب و تجددگرایی هنرمند ایرانی بحث کرده است.
پژوهش برای دست‌یابی به تفکّر غرب و اینکه این تفکّر از چه زمانی فکر هنرمند ایرانی را تحت تأثیر خود در آورده است، از این کتاب بهره می‌گیرد. به طور کلی دکتر مددپور، در خصوص تفکّر غرب مطالعات خوب و گسترده‌ای داشته‌اند و کتب معتبر و قابل ملاحظه‌ای از ایشان به چاپ رسیده است. هم‌چنین ایشان در مورد تجددگرایی و دنیوی‌گرایی هنرمند ایرانی تحقیقات بسیاری انجام داده‌اند.

7) “آفرین بر قلمت ای بهزاد”، محمد ناصری‌پور، تهران: انتشارات سروش، سال1377.
موضوع اصلی این کتاب سرگذشت زندگی حسین بهزاد، نگارگر معاصری است که در سال 1273 شمسی تا سال 1347 هجری شمسی زندگی کرده و در عرصه نقاشی سنتی ایران شاهکارهایی را ارائه داده است.
این کتاب ابتدا به بررسی زندگی هنرمند بزرگ، بهزاد پرداخته و در انتها آثارش را مورد مطالعه قرار می‌دهد. پژوهش حاضر، از این کتاب برای بیان ویژگی‌های آثار استاد حسین بهزاد بهره می‌گیرد و از طریق مصاحبه با اساتید نگارگر، به تحلیل تعدادی از آثار ایشان می‌پردازد.

همچنین در سه کتاب: “برگزیده آثار محمود فرشچیان”، “برگزیده آثار محمدباقر آقامیری” و “برگزیده آثار مجید مهرگان” نمونه‌ای از آثار نگارگران نام‌برده در عرصۀ هنر و نگارگری ایرانی به چاپ رسیده است.
در مقدمۀ این کتب مختصری از زندگی‌نامه و ویژگی آثار نگارگران مذکور ارائه شده است که در مسیر تحقیق پایان‌نامه، راه‌گشای خوبی برای بازشناسی رنگ و نور در تحلیل آثار این نگارگران می‌باشد.

1-6 روش تحقیق

این پژوهش از لحاظ هدف، بنیادی و از نظر ماهیت بر اساس شیوه توصیفی- تحلیلی است که یکی از انواع تحقیق توصیفی است. در تحقیقات توصیفی محقق به دنبال چگونه بودن موضوع است و می‌خواهد بداند پدیده، متغیر، شی یا مطلب چگونه است.
تحقیقات توصیفی هم جنبه کاربردی دارد و هم جنبه مبنایی. در بعد کاربردی از نتایج در تصمیم گیری و برنامه ریزی استفاده می‌شود و در بعد بنیادی یا مبنایی به کشف حقایق و واقعیت‌های جهان خلقت می‌پردازد.
«تحقیقات توصیفی از نظر شیوه نگرش به دو دسته تقسیم می‌شوند:
الف) تحقیقات توصیفی محض: محقق صرفاً به کشف و تصویر سازی ماهیت و وضعیت موجود مساله می‌پردازد.
ب) تحقیقات توصیفی-تحلیلی: محقق علاوه بر تصویر سازی آنچه هست به تشریح و تبیین دلایل چگونه بودن و چرایی وضعیت مسأله می‌پردازد»(حافظ نیا، 1387، 60 و 61).
در ادامه، روش گردآوری داده‌ها، بر اساس اطلاعات کتابخانه‌ای و از طریق مصاحبه با اساتید نگارگر، صورت گرفته است.
در روش گردآوری اطلاعات کتابخانه‌ای، جهت نگارش تئوری و ادبیّات پژوهش، علاوه بـر کتـب، از مقـالات و پایـان‌نامه‌ها نیز استفاده گردید. هم‌چنین، جهت غنی‌سازی مبحث ادبیّات پژوهش و افزایش اعتبار آن، از مجلات و منابع معتبر داخلی و خارجی، استفاده شده و برگ شناسه‌هایی (فیش برداری) تهیه گردید. علاوه بر این، برای مصاحبه با اساتید اهل فن، سؤالاتی توسط محقق آماده شد و پاسخ این سؤالات در پژوهش حاضر، مورد استفاده برای بازشناسی رنگ و نور در تحلیل آثار پنج نگارگر مذکور در تحقیق، قرار گرفت.
قابل ذکر است که تصاویر مورد استفاده در این تحقیق، از کتب نفیس و آرشیو موزه‌های محمود فرشچیان و حسین بهزاد، واقع در سعدآباد، هنرهای معاصر تهران، موزه شهدای تهران و موزه‌ی آستان قدس رضوی واقع در مشهد تهیّه گردیده است.

1-7 نمونه آماری تحقیق

در این پژوهش، برای رسیدن به هدف مورد نظر تحقیق و بازشناسی رنگ و نور در تحلیل آثار پنج نگارگر مورد مطالعه، ، به‌صورت نمونه انتخاب می‌شود و مورد بررسی قرار می‌گیرد.
نمونه‌ها از مجموعه کتب آثار نگارگران ذکر شده، گردآوری شده است و از نظر بازشناسی نور و رنگ بر پایه هدف تحقیق، تجزیه و تحلیل می‌شود.

1-8 محدودیت‌های تحقیق
1- محدودیت منابع نوشتاری لازم و کافی در مورد ویژگی‌های آثار پنج نگارگر مورد بررسی.
2- پراکنده بودن مجموعه آثار استاد مجرد تاکستانی و نبود این آثار به‌صورت مجموعه در کتب یا مقالات.
3- عدم دسترسی به برخی از نگارگران مذکور در تحقیق و نبود گفت و شنود با این هنرمندان در مورد ویژگی آثارشان.2

فصل دوم:
بررسی رنگ و نور در نگارگری اسلامی ایران

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

یکی از ویژگی‌های حائز اهمیت در نگارگری ایرانی، موضوع رنگ و نور است. کاربرد این ویژگی‌ در نقاشی ایرانی، سابقه‌ای بس دیرینه دارد و بحثی است که به طور کلی، در تفکّر دینی و مذهبی کشور جای گرفته است. در واقع پیام موجود در ادیان باستانی، از ابتدا، مبارزۀ نور و ظلمت یعنی خوبی و بدی و نیکی و پلیدی بوده است. از این مقوله، همواره به عنوان نمادی در آثار هنری استفاده می‌شد.
رنگ، محصول تجزیۀ نور است. اگر نور را در حالت تجزیه نشده‌اش، نماد وجود مطلق “وحدت” بدانیم، رنگ نیز می‌تواند نماد تعیّنات وجود مطلق “کثرت” باشد. نگارگر اسلامی، به واسطۀ فضای تخت (مسطّح) و بدون توّهم بصری یا تصنّعی، به گونه‌ای به ترسیم مناظر دنیوی می‌پردازد که یادآور بهشت و عالم انوار است. این نگاره‌هایِ دل‌انگیز و نقوشِ پرمایه رنگین را در نهایت، باید مدیون اسلام باشیم. زیرا فضایی به وجود آورد که در آن، هنرمندان، فارغ از مسائل دنیوی و امور واقع، در تخیّلی از خط و رنگِ ناب، سیری کنند.
2-1 تعاریف و مبانی نظری تحقیق:

در این بخش: برخی واژگان کلیدی پایان‌نامه، به‌صورت کلی، تعریف می‌شوند.
معنا: مراد از این کلام، مقصود و اراده است و به‌طور حقیقت فی‌الواقع(دهخدا، 1377، ذیل واژه معنا).
وقتی جهانی بدون معنا باشد، زندگی پوچ و بی‌معنی می‌شود و چنان تغییر می‌کند که پایه‌ای برای گزینش معقول و خردمندانه در آن نیست. زندگی بدون جهت می‌شود و کیفیت خود را از دست می‌دهد. در اثر ، تجلّی معنا، الزاماً به معنای نسبت ذاتی آن معنا با اثر نیست.
معنویت: معنوی بودن، حقیقتی راست و اصلی و ذاتی و مطلق و باطنی و روحانی. مقابل مادی. مقابل صوری. مقابل ظاهری. معنایی که به وسیله قلب شناخته می‌گردد و زیان را در آن بهره‌ای نیست(دهخدا، 1377، ذیل واژه معنویت).
نور: روشنایی. روشنی هرچه باشد، یا شعاع روشنی و دهخدا به ضیاء. سنا. ضوء. شید فروغ اشاره می‌کند.
کیفیتی که بوسیله حس بینایی درک می‌شود و به وساطت آن، اشیاء دیده می‌شوند. روشنی، مقابل تیرگی و تاریکی و ظلمت است(دهخدا، 1377، ذیل واژه نور).
یکی ظلی که هم ظل است و هم نور یکی نوری که هم نور است و هم ظل
منوچهری
«در تعریف نور از دیدگاه علم فیزیک گفته‌اند: تابش مرئی الکترو‌مغناطیس است که در خلأ‌ با سرعت298000 کیلومتر در ثانیه انتشار پیدا می‌کند»(اصغری‌نژاد، 1379، 85).
کلمۀ “نور” معنایى معروف دارد، و آن عبارت است از: «چیزى که اجسام کثیف و تیره را براى دیدن ما، روشن می‌کند و هر چیزى به وسیلۀ آن، ظاهر و هویدا می‌گردد، ولى خود نور، براى ما به نفس ذاتش مکشوف و هویدا است، چیز دیگرى آن را ظاهر نمی‌کند. پس نور عبارت است از چیزى که ظاهر بالذات و مظهر غیر است، مظهر اجسام قابل دیدن می‌باشد»(طباطبایی 1363، ج 15، 172).
نرمان مان، درباره مفهوم فیزیکی نور، می‌گوید: «دربارۀ نور چنین تصور می‌شود که از ترکیب امواج الکترومانیتیک و امواج انرژی ‌نورانی که از یک منبع مثل خورشید سرچشمه می‌گیرد، تشکیل می‌شود»(اصغری‌نژاد، 1379، 85).
نیوتن، دانشمند معروف قرن هیجدهم میلادی، نخستین بار حدس زد که شاید نور سفید، مجموعه‌ای از رنگ‌ها باشد. او این احتمال را، به وسیلۀ گردش صفحۀ معروف خود، آزمود و ثابت کرد مجموعۀ رنگ‌ها بر چشم، اثر نور سفید می‌گذارند.
اما مطالعه در مورد شناخت نور و علم مناظر و مرایا، اولین‌بار، توسط ابن‌هیثم صورت گرفت. ابن‌هیثم در قرن چهارم هجری (سیزدهم میلادی) در سدۀ هفدهم، مرجع معتبری در مسائل مربوط به نور بود. وی تحقیقات و کشفیات مهمّی در قلمرو رنگ و نور، به جهان اسلام هدیه کرد.
پیش از این در قرن دوم هجری، امام صادق (ع) در مباحث خود، اشاره نموده بود که به هنگام رؤیت اشیا، این نور است که از آن‌ها به سوی چشم ما می‌آید و هر چه نور کمتری از شیء به چشم ما برسد، ما آن را تارتر مشاهده می‌کنیم(منصوری، 1358).
تعاریف ذکر شده، در مورد نور از منظر فیزیک آمده است، اما در فرهنگِ تعبیرات عرفانی، نور به‌صورت دیگری تعبیر شده است و اشاره دارد که: «نور، اسمی است از اسماء الله… و عبارت از تجلّی حق است به اسم ظاهر، که مراد و حسِ عالم ظاهر است، در لباسِ جمیع صدر ممکن‌الوجود از جسمانیت و روحانیت»(سجادی، 1362، 474).
این فرهنگ، نور در نزد صوفیان را عبارت از وجود حق می‌داند که به اعتبار ظهور او از آن بهره‌مند می‌شود(سجادی، 1362).
هم‌چنین ابو یوسف، یعقوب ابن اسحاق کندی، در کتاب فی‌المناظر در باب نور و ابصار، مطالبی نوشته است(مراثی، 1389). آرتور زاینک3 در کتاب “درک کردن نور” می‌نویسد: «چشم برای دیدن، بیش از نور طبیعی نیاز دارد و هم‌چنین نیازمند شعور باطنی و بصری مورد نظر فیلسوف یونانی امپدکلس4 است. اگر نور جان بخش شعور را، که به همۀ حس‌های ما روشنی می‌بخشد و در آن‌ها جاریست، نادیده بگیریم، آنگاه شکوه جهان هستی در برابر روح جستجوگرمان، گنگ و خاموش می‌شود»(باسانو، 1385، 9).
نورالانوار: نورِ نورها. “نورالانوار” نوری که همۀ نورهای پدیدار به آن پدیدار می‌شود، هم نور است و هم تاریکی.
مراد، ذات حق تعالی است که در حکمت اشراق ص121و 124، به آن اشاره شده است(دهخدا، 1377، ذیل واژه نورالانوار).
رنگ: رنگ نیز، در مباحث علمی، در دو ساحت مورد توجه قرار می‌گیرد؛ یکی در عالم فیزیک و دیگری در وادی متافیزیک و متون آیینی و اسطوره‌ای و دینی. بُعد اول، در عالم ماده و بُعد دوم، در عالم معنا شناخته می‌شود. در قلمروی ماده، رنگ از تجزیۀ نور، به دست می‌آید و تعریف آن، مورد تأیید همه فیزیکدانان است. از هنگامی که علوم تجربی شکل گرفت و مباحثی در این زمینه به وجود آمد، چه یونانیان و چه مسلمانان، بر این وجه از رنگ تأکید کرده‌اند. رنگ، یک عنصر کاملاً مادی و محصول تجزیۀ نور، تعریف شده است که از آن رنگ‌های اصلی بدست می‌آید. همچنین از ترکیب رنگ‌های اصلی، رنگ‌های متنوع و فرعی دیگر، به وجود می‌آید.
رنگ از دیدگاه فیزیک، اثری است که از انوار منکعس به‌وسیلۀ اجسام بر روی چشم، احساس می‌شود. به عبارت دیگر، پرتوهای نورانیِ دیدنی که طول موج آن‌ها از 400 میکرون متغیر است. این نورهای رنگین، از تجزیه‌ی نور سفید به وسیلۀ یک منشور و ایجاد طیف حاصل می‌گردد که این بازتاب، شامل بنفش‌ها، نیلی‌ها، آبی‌ها، سبزها، زردها، نارنجی‌ها و سرخ‌ها است(آیت‌اللهی، 1377).
دهخدا، نور سفید را مجموعۀ هفت رنگ_ و نه هفت نور‌_ دانسته، گفته است: رنگ‌های اصلی که به وسیلۀ منشور، ظاهر می‌گردد، هفت رنگ است: قرمز، نارنجی، زرد، سبز، آبی، نیلی و بنفش.
فرهنگ معین، رنگ را کیفیتی از ظاهرِ چیزی، مانند سفیدی، سرخی، سبزی، زبیدی و… می‌داند.
در درون خـود بیـفزا درد را تا ببینی سـرخ و سـبز و زرد را
کی بینی سبز و سرخ و بور را تا نبینی پیش از این سه، نور را
(مولوی، 1384، 54)
در مبحث فیزیک، رنگ، عاری از تضاد نیست؛ و در نظام رنگ‌شناسی هفت نوع تضاد وجود دارد:
1. تضاد ته رنگ
2. تضاد تیرگی-روشنی رنگ
3. تضاد رنگ‌های سرد و گرم
4. تضاد رنگ‌های مکمل
5. تضاد هم‌زمانی رنگ‌ها
6. تضاد اشباع یا کیفیت رنگ
7. کنتراست کمیت یا وسعت سطوح رنگ‌ها5(هوشیار، 1390، 92)
همچنین از منظر فیزیکدانان، رنگ به نور وابسته است. «ابن هیثم می‌گوید: “نور، موجد حسن است و لذا شمس و قمر و کوکب نیکو جلوه کنند، با آنکه جز نورِ تابان، هیچ عاملی در آن‌ها نیست که به سبب آن، جمیل و نیکو بنمایند. پس نور، خود موجد حسن است” و می‌افزاید که رنگ نیز خود می‌تواند حسن بیافزاید، زیرا رنگ‌های درخشان “ناظر را خوش آید و دیده را بنوازد”»(بلخاری قهی، 1384a، 498؛ نجیب اوغلو، 1379، 259).
در ساحت متافیزیک، رنگ عامل تعیین و ظهور است که در قلمروی عرفان و حکمت مورد توجه قرار می‌گیرد. بنا بر نگره‌های عرفانی، وقتی وحدت به کثرت تبدیل شد و بر اساس ظهور، عالم امکان شکل گرفت، رنگ یکی از عواملی است که به نحوی، تمایز میان تجلیّات متفاوت و ظهوراتِ مختلف را ایجاد می‌کند(بلخاری، 1390).
در سنت اسلامی نیز، رنگ از دیدگاه متافیزیکی مورد بررسی قرار می‌گیرد. از این جهت، شخص دوگانگی نور و تاریکی را به صورت (مکان‌های دائمی) نهفته در الگوی ازلی الهی می‌بیند. عالم رنگ، نمی‌تواند عاری از تضاد باشد و اعجاز این جاست که به قول مولانا رنگ، نشأت گرفته از آن چیزی است که بی‌رنگی است. آن چیزی که بی‌رنگ، یا به عبارتی، نور محض است، قلمرو “وجود محض” و واحد مطلق است، که در آن‌جا هیچ فردیّتی وجود ندارد، به یک‌باره حکم رانده شده و نور، سرچشمه هستی قرار گرفته و به واسطۀ درخشش بی‌حّد این نور است که شناخت خداوند دشوار می‌شود(ابراهیمی جوزدانی، 1384).
نگارگر و نگارگری: در لغت‌نامه دهخدا نگارگر، به معنای مصّور، رسم کننده، صورتگر، چهره گشا و نگارنده آمده است. و نگارگری را به معنای صورتگری، نقاشی و عملِ نگارگر ذکر کرده است.
چندان نگار دارد رویش که هر زمان حیران شود نگارگر اندر نگار او
فرخی
(دهخدا، 1377، ذیل واژه نگارگری)
نگارگری، یکی از زیباترین جلوه‌های نقاشی است که با ترکیبِ شمایل انسانی، طرح‌های طبیعت و رنگ بندیِ بُعددار، اثری بی نظیر به وجود می‌آورد.
«در نگارگری ایرانی، تلاش برای به تصویر کشیدن فضای سه بعدی یا پیکره‌پردازی آدم‌ها صورت نگرفته و آدم‌ها و گیاهان، شبیه شکل‌هایی هستند که گویی از کاغذهای رنگی بریده شده‌اند»(گیلانی، 1390، 249).
مذهب: در اصطلاح علمِ کلام اسلامی، طریقه‌ای خاص، در فهم مسائل اعتقادی است. نگارگر همیشه دارای شور مذهبی است و خود، نوری از نور حق است. به همین دلیل اثرش، نور الهی را جلوه‌گر می‌سازد(دهخدا، 1377، ذیل واژه مذهب).
مذهب عاشق ز مذهب‌ها جداست عاشقان را مذهب و ملت خداست
مولوی
عرفان: «شناخت و دانستن، بعد نادانی. شناختن و معرفتِ حق تعالی»(سجادی، 1362، 330).
نام علمی است از علوم الهی که موضوع آن، شناخت حق و اسماء و صفات اوست. در مجموع، راه و روشنی که اهل‌الله برای شناسایی حق انتخاب کرده‌اند که آن را عرفان می‌نامند.
اگر بشناختی خود را به توفیق هم از عرفان حق یابی تو توفیق

دسته بندی : پایان نامه ارشد

دیدگاهتان را بنویسید