دانشگاه مازندران
دانشکده شيمي
پايان نامه دوره کارشناسي ارشد شيمي آلي
موضوع:
بررسي مواد تشکيل دهنده اسانس وعصاره چند گونه از گياهان بومي شمال ايران مانند گونه گياهي عشقه (Hedera Pastuchovii) وليلکي ((GleditsiaCaspica وتعيين خواص ضدباکتريايي وآنتي اکسيداني
استاد راهنما:
دکتر ربابه بهارفر
استاد مشاور:
دکتر سکينه اصغري
نام دانشجو:
زهرا رحماني
فروردين 91
حمد و سپاس خداوندي را که سپاسگذاري را کليد ياداوري خود و وسيله فزوني احسان و بخشش خويش قرار داده است.
تقديم به:
پدر و مادر عزيزم که هميشه در زندگي حامي و پشتيبان من بودند.
تقديم به :
همسر و پسر عزيزم آرسام آنانکه فروغ نگاهشان سرمايه زندگاني من است.
بر خود لازم مي دانم که از زحمات و تلاش هاي بي وقفه استاد راهنماي عزيزم سرکار خانم دکتر بهارفر که در تمام دوران تحصيل از راهنمايي و تجربياتشان بهره برده ام قدر داني مي نمايم و از خداوند سعادت، بهروزي و موفقيت روز افزون ايشان را خواستارم.
از استاد مشاور محترم سرکار خانم دکتر اصغري که در انجام اين پروژه مرا ياري کردند از اساتير محترم جناب آقاي دکتر علي نژاد و آقاي دکتر تاجبخش که زحمت مطالعه پايان نامه وحضور در جلسه دفاع را تقبل نمودند تشکر مي نمايم.
از استاد گرامي جناب آقاي دکتر قاسمي که به عنوان نماينده تحصيلات تکميلي در جلسه دفاع حضور داشتند تشکر مي نمايم.
از استاد ارجمند جناب آقاي دکتر محسني براي انجام تست هاي بيولوژيک کمال تشکر را دارم.
از دوست عزيزم خانم عظيمي که از تجربيات و همکاريشان در طول اين پروژه بهره مند شدم کمال سپاسگذاري را دارم.
از تمامي دوستان خوبم در آزمايشگاه تحقيقاتي شيمي آلي ??? که لحظات خوبي را با هم گذرانديم و از دوستانم در آزمايشگاه تحقيقاتي تجزيه دستگاهي صميمانه تشکر مي نمايم.
و سپاس بيکران بر همدلي وهمگامي پدر و مادر دلسوز و همسر مهربان و خانواده همسرم و برادران عزيزم به دليل ياري ها وتشويق هاي بي شائبه شان.
زهرا رحماني
فروردين 91
فهرست مطالب
عنوانصفحه
فصل اول: مقدمه و تئوري بخش اول: کليات گياهشناسي
مقدمه1-1- تيره آرالياسه41-1-1-مشخصات جنس هدرا 51-1-1-1- هدرا پاستوچووي71-1-2- تيره نخود91-1-2-1-مشخصات جنس ليلکي101-1-3- شيمي جنس عشقه121-1-4-شيمي جنس ليلکي13بخش دوم: روغنهاي اسانسي و اثرات دارويي2-2- روغنهاي اسانسي151-2-1- تعريف151-2-2- شيمي روغن هاي اسانسي171-2-3 -روشهاي تهيه و استخراج روغن هاي اسانسي181-2-3-1- روشهاي تقطير181-2-3-1-1- تقطير با آب191-2-3-1-2- تقطير با بخار مستقيم 191-2-3-1-3- تقطير با آب و بخار آب 201-2-3-2- استخراج توسط حلال 21 1-2-3-3- استخراج به کمک فشار 21 1-2-3-4- استخراج با چربي سرد 21 1-2-3-5- استخراج با چربي داغ 221-2-3-6- استخراج به کمک گازها
22عنوانصفحه1-2-4- طبقه بندي اسانس ها231-2-4-1- اسانس هاي طبيعي 231-2-4-2- اسانس هاي شبه طبيعي 231-2-4-3- اسانس هاي مصنوعي 241-2-5- کاربرد روغن هاي اسانسي 24 1-2-6- اثرات دارويي اسانس ها 251-2-6-1- اثرات گوارشي 25 1-2-6-2- اثرات قلبي و عروقي251-2-6-3- اثرات تنفسي 251-2-6-3- اثر کاهش قند خون 26 1-2-6-4- اثرات ضد ميکروبي و ضد قارچي261-2-6-5- اثرات پوستي 26 1-3- عصاره گيري 271-3-1- استخراج مواد متشکله دارويي271-3-2- روش هاي عصاره گيري (استخراج)281-3-2-1- روش خيساندن 28 1-3-2-2- پرکولاسيون281-3-2-3- هضم291-3-2-4- روش دم کردن291-3-2-5- روش سوکسله29بخش سوم: شيمي ترپنوييدها1-3-1- شيمي ترپنوييدها 311-3-2- طبقه بندي ترپنوييدها321-3-2-1- همي ترپنوييدها321-3-2-2-مونو ترپنوييدها321-3-2-3- سزکويي ترپنوييدها341-3-2-4- دي ترپنوييدها361-3-2-5- سستر ترپنوييدها37عنوانصفحه
1-3-2-6- تريترپنوييدها371-3-2-7- تترا ترپنوييدها381-3-2-8 -پلي ترپنوييدها38بخش چهارم: اثرات آنتي باکتريال وآنتي اکسيدانت
1-4-آنتي اکسيدان ها40
1-4-1-تعريف علمي40
1-4-1-1- ويژگي هاي آنتي اکسيدان ها40
1-4-1-2- دامنه فعاليت آنتي اکسيدان ها42
1-4-1-3- ويژگي هاي آنتي اکسيدان هاي سنتزي43
1-5- آنتي باکتريال ها44
1-5-1- بررسي اثرات ضد ميکروبي عصاره44
1-5-1-1- شرح مختصري درباره ميکرو ارگانيسم هاي مورد آزمايش45
1-5-1-1-1- استافيلوکوکوس اورئوس45
1-5-1-1-2- باسيلوس سوبتيليس45
1-5-1-1-3- اشريشياکلي46
1-5-1-1-4- پسودوموناس آئروژينوزا46
فصل دوم: بخش تجربي2-1- اسانس گيري492-1-1- مواد و وسايل492-1-1-1-گياهان مورد استفاده492-1-1-2- دستگاههاي مورد استفاده492-1-2-روش کار502-1-2-1- استخراج اسانس502-1-2-2- جدا سازي و شناسايي مواد تشکيل دهنده روغن اسانسي گياه522-2-عصاره گيري542-2-1- مواد و وسايل542-2-1-1-گياه مورد استفاده542-2-1-2- مواد مورد استفاده54عنوان
صفحه2-2-1-3- دستگاه مورد استفاده542-2-2- بررسي شيميايي گياه عشقه542-2-3- جداسازي مواد تشکيل دهنده ي عصاره552-3- بررسي اثرات آنتي باکتريال552-3-1- مواد و وسايل552-3-1-1 گياه مورد استفاده552-3-2-1- مواد مورد نياز552-3-2-2- وسايل مورد نياز552-3-2- روش کار562-3-2-1- تهيه ي محيط کشت LB562-3-2-2- باکتري ها و نحوه آماده سازي کشت باکتريايي در LB562-3-2-3- بررسي فعاليت ضد باکتريايي عصاره گياهي به روش حداقل غلظت بازدارندگي رشد باکتري ها
572-4- بررسي فعاليت آنتي اکسيداني عصاره 582-4-1- مواد و وسايل 582-4-1-1- گياه مورد استفاده582-4-1-2- مواد مورد نياز 582-4-1-3- وسايل مورد نياز582-4-2- اصول کار روش DPPH592-4-2-1- ارزيابي ميزان توانايي به دام اندازي راديکال DPPH602-4-3- ارزيابي محتواي فنولي602-4-3-1- تعيين محتواي کلي فنولي 612-4-4- ارزيابي محتواي فلاونوييدها 622-4-4-1 تعيين محتواي کلي فلاونوييدي63فصل سوم: بحث و نتيجه گيري3-1- نتايج آزمايشگاهي653-1-1- آناليز و شناسايي کمي و کيفي اجزاي موجود در اسانس663-2- بررسي ترکيبات شناسايي شده از اسانس گياهان78عنوانصفحه
3-5 – نتايج بررسي فعاليت آنتي اکسيدانت عصاره گياهان مورد بررسي 973-5-1- داده هاي روش DPPH973-5-2- داده هاي روش فنولي 1023-5-3- داده هاي روش فلاونوييدي 1033-7- نتيجه گيري 1053-7- پيشنهاداتي براي کارهاي آينده 1063-8- منابع
107
فهرست شکلها
عنوانصفحهفصل اول- بخش اولشکل 1-1-گياه عشقه9شکل 1-2- گياهليلکي12شکل 1-2-1- دستگاه تقطير با بخار مستقيم21شکل 1-2-2- دستگاه استخراج روغن اسانسي به کمک گاز دي اکسيد کربن24فصل دوم: بخش تجربيشکل 2-1- نمايي از دستگاه اسانس گير (کلونجر)51شکل 2-2- نمايي از لوله هاي حاوي محيط کشت مايع LB57فصل سوم: بحث و نتيجه گيريشکل 3-1- نمودار ترکيبات تشکيل دهنده روغنهاي اسانسي برگ، ساقه وميوه گياه عشقه 75شکل 3-2- نمودار ترکيبات تشکيل دهنده روغنهاي اسانسيميوه گياه ليلکي 77شکل 3-3-نمودار فعاليت آنتي اکسيدان عصاره اتيل استات گياه عشقه به روش DPPH98شکل 3-4- نمودار فعاليت آنتي اکسيدان عصاره متانولي گياه عشقه به روش DPPH99شکل 3-5- نمودار فعاليت آنتي اکسيدان عصاره استوني گياه عشقه به روش DPPH100شکل 3-6- نمودار فعاليت آنتي اکسيدان عصاره اتانولي گياه عشقه به روش DPPH101

فهرست شماها
عنوانصفحهشماي 1-3-1- مسير بيوسنتز مونوترپنوييدها34شماي 1-3-2- مسير بيوسنتز سزکويي ترپن ها36شماي 1-3- 3- مسير سنتز ژرانيل پيرو فسفات37
فهرست جدولها

عنوان صفحه فصل اول- بخش اولجدول 1-1-جنسهاي مهم خانواده آرالياسه5جدول1-1-2- گونه هاي جنس هدرا7فصل اول-بخش سوم جدول1-3-1- طبقهبندي ترپنوييدها بر اساس تعداد واحد ايزوپرني33فصل دومجدول 2-1- گياهان مورد بررسي49جدول 2-2- مقدار و اندام گياهان مورد بررسي50جدول 2-3- زمان هايبازداري آلکان هاي نرمال بر روي ستونHP-5 MS53فصل سوم: بحث و نتيجه گيريجدول 3-1-درصد اسانس و روش استخراج65جدول 3-2- ترکيبات تشکيل دهنده روغنهاي اسانسي برگ، ساقه و ميوه گياه عشقه71جدول 3-3- ترکيبات تشکيل دهنده روغنهاي اسانسي ميوه ليلکي76جدول3-4- تاثير غلظت مختلف عصاره اتانولي گياه عشقه بررشد باکتري‌ها بهکمک روش حداقل غلظت مهار کنندگي
96جدول3-5- فعاليت آنتي اکسيدانياتيل استات برگ و ميوه گياه عشقه با روش DPPH97جدول3-6- فعاليت آنتي اکسيداني متانولي برگ و ميوه گياه عشقهبا روش DPPH99جدول3-7- فعاليت آنتي اکسيداني استوني برگ و ميوه گياه عشقه با روش DPPH100جدول3-8- فعاليت آنتي اکسيداني اتانولي برگ و ميوه گياهعشقهبا روش DPPH
جدول 3-9-درصد ترکيبات فنولي101
103جدول 3-10-درصد ترکيبات فلاونوييدي101

فهرست طيفها
فصل سوم: بحث و نتيجه گيريطيف 3-1- کروماتوگرام گازي اسانس برگ عشقه67طيف 3-2- کروماتوگرام گازي اسانس ساقه عشقه68طيف 3-3- کروماتوگرام گازي اسانس ميوهعشقه69طيف 3-4- کروماتوگرام گازي اسانس ميوه ليلکي70طيف 3-5- طيف جرمي نمونه جداسازي شده 4,2 نونادينال79طيف 3-6- طيف جرمي استاندارد 4,2 نونادينال79طيف 3-7- طيف جرمي نمونه جداسازي شده آلفا- پينن81طيف 3-8- طيف جرمي استاندارد آلفا- پينن81طيف 3-9- طيف جرمي نمونه جداسازي شده ليمونن83طيف 3-10- طيف جرمي استاندارد ليمونن83طيف 3-11- طيف جرمي نمونه جداسازي شده ترانس بتا فارنسن85طيف 3-12- طيف جرمي استاندارد ترانس بتا فارنسن85طيف 3-13- طيف جرمي نمونه جداسازي شده تيمول87طيف 3-14- طيف جرمي استاندارد تيمول87طيف 3-15- طيف جرمي نمونه جداسازي شده بتا بيسابولن89طيف 3-16- طيف جرمي استاندارد بتا بيسابولن89طيف 3-17- طيف جرمي نمونه جداسازي شده ليينولئيک اسيد91طيف 3-18- طيف جرمي استاندارد ليينولئيک اسيد91طيف 3-92- طيف جرمي نمونه جداسازي شده پالمتيک اسيد93طيف 3-20- طيف جرمي استاندارد پالمتيک اسيد93
ليست علايم و اختصارات
NanometernmPart per millionppmWave numberCm -1Nuclear magnetic resonanceNMRHydrazyl1,1-diphenyl-2-picrylDPPHMinimum Bacteria concentrationMBCMinimum Inhibitory ConcentrationMICLuria – Betani mediumLBUltravioletUvVisibleVisPropyl GallatePG
ButylatedhydroxyanisoleBHAButylatedhydroxytolueneBHT
چکيده:
ترکيبات شيميايي روغنهاي اسانسي استخراج شده به روش تقطير با آب ازبرگ، ساقه و ميوه گياه عشقه (هدرا پاستوچووي) و ميوه گياه ليلکي با دستگاه GC/MS شناسايي شدند. ترکيبات عمده در روغنهاي اسانسي گياه عشقه شامل: 4,2 نونادينال (42/16- 6/2 %)، آلفا- پينن (33/0- 25/2 (،بتا فارنسن( 97/6 -35/11 )، آلفا-كدرن (65/0-34/5 ) و گياه ليلكي شامل پالميتيك اسيد (3/39%) لينولييك اسيد (2/5%) اوكتا دكانوييك اسيد (3/3%) ميباشند. همچنين فعاليت ضد باکتريايي عصاره اتانولي روغنهاي اسانسي برگ، ساقه و ميوه گياه عشقه با روش MIC بررسي شدند كه عصاره هاي اين گياه اثرات و ضد باکتريايي مطلوبي از خود نشان دادند. فعاليت آنتي اکسيداني عصاره گياه عشقه با روش هاي DPPH، فنولي و فلاونوييدي اندازهگيري شده است و سپس با فعاليت آنتياکسيداني ويتامين) C آنتياکسيدان طبيعي) و BHT (آنتي اکسيدان سنتزي) مقايسه شدند. با توجه به بررسي هاي انجام شده بر روي فعاليت آنتي اکسيداني، عصاره گياه عشقه فعاليت آنتي اکسيداني بالايي نشان داده و اين بي شک با ترکيبات مهم و مفيد موجود در اين گياه مرتبط است.

مقدمه :
” و سپس از ميوه هاي شيرين تغذيه کنيد و راه پروردگارتان را به اطاعت بپوييد، آنگاه از درون آن ميوه ها شربت شيريني به رنگ هاي مختلف بيرون آيد که در آن شفاء مردمانست. در اين کار نيز قدرت خدا بر متفکران پيداست.” ( نحل، 69 )
دنياي کنوني با تمام تلاش هايش براي تامين رفاه و آسايش بشر تنها يک روي سکه اي است که روي ديگرآن مي کوشد تا صدمات ناشي از اين تلاش را جبران کند. در اين بين ظهور بيماري هاي ناشناخته يکي از مشکلات اساسي است، به گونه اي که توجه به تغذيه و سلامت جسم و روان بيش از پيش مورد توجه قرار گرفته است و انسان براي مقابله با مشکلات جسم و روان به توليد داروهاي سنتزي روي آورده است.
گياهان دارويي در ايران پيشينه اي بسيار طولاني دارند. پزشکي و درمان در ايران به دوران آريايي حدود 7000 سال قبل از ميلاد مسيح بر مي گردد. نخستين پزشک آريايي تريتا1 يا آترت2 نام داشت که از ديدگاه زرتشت و اهورا مزدا شخصي بود پرهيزکار، دانا و توانا که براي نخستين بار تب و زخم نيزه را درمان کرد. در تمدن آريايي تاکيد زيادي بر حفظ و بقاي گياهان شده است، در اين تمدن دوگياه ” مورد و انار” مقدس بودند و همواره در بين مردم از ارزش والايي برخوردار بودند. همچنين، در تمدن ايران باستان در کتيبه هاي مربوط به هخامنشيان، از زعفران به عنوان گياهي دارويي با خواص و کاربرد بسيار فراوان ياد شده است.
اسانس ها به دليل معطر بودن و داشتن طعم هاي مشخص و مختلف در صنايع غذايي، عطر سازي و لوازم آرايشي، داروسازي و به طور كلي در صنايعي كه محصولات معطر و يا داراي طعم خاص توليد مي كنند مورد استفاده قرار مي گيرند. علاوه بر اين در فراورده هاي دارويي مختلف مانند شربت، كرم، پمادو لوسيون به كار مي روند. يكي از اشكال مصرف عمده اين ترکيبات به صورت بخور مي باشد. لازمه استفاده هر چه بهتر از اين ترکيبات، شناخت مواد متشکله آنها ميباشد و با توجه به اين نکته که بسياري از گونههاي گياهي موجود در ايران حاوي روغنهاي اسانسي هستند، لزوم مطالعه در اين زمينه به خوبي حس ميشود. لذا در اين پايان نامه اسانس و عصاره تعدادي از گونههاي گياهي بومي ايران مورد بررسي شيميايي قرار گرفته تا با آگاهي کامل از ترکيبات موجود در اين گياهان بتوان از خواص مختلف آنها در زمينههاي گوناگون بهطور کامل و صحيح استفاده کرد.
تيره آرالياسه 1
تيره آرالياسه شامل گياهاني پراکنده در مناطق استوايي و بين استوايي به ويزه هند، مالزي و نواحي گرم آمريکاست. فقط بعضي از انواع زيستي و محدودي از گونه هاي ديگر آن در ساير نواحي به غير از آنچه ذکر شد، پراکندگي دارند. اين تيره شامل 65 جنس و 800 گونه است ]1[.
اين گياهان به صورت درختچه هاي راست يا بالا رونده و به ندرت علفي مي باشند، برگ هايي با پهنک بزرگ، ساده يا مرکب از برگچه ها دارند. گل هاي آنها کوچک به رنگ سفيد يا زرد منظم، نر – ماده يا منحصراً داراي يکي از اجزاي گل، بندرت دو پايه و مجتمع به صورت چتر يا سنبله است. اجزاي گل آنها معمولاً 5 تايي است ولي در بين آنها نمونه هاي فاقد گل و يا داراي گلبرگ هاي بيشتر يا کمتر از 5 قطعه نيز ديده مي شود. مادگي آنها شامل تخمدان تحتاني يا فوقاني مرکب از 1 تا 5 خانه محتوي يک تخمک در هر خانه است. ميوه آنها به اشکال مختلف سته يا شفت يا مرکب از قطعات جدا شده است ]2[.
از جنس هاي مهم اين تيره مي توان از گونه هاي زير نام برد.
جنس هاي مهم خانواده آرالياسه
40 گونهAralia5 يا 6 گونهHedera150 گونهSchefflera
1-1-1- مشخصات جنس هدرا
هدرا که در فارسي به داردُوست، ولگ، پاپيتال و پيچيک معروف است، درختچه اي پيچنده و بلند از تيره ي آرالياسه است ]3[. انواع مختلف هدرا داراي برگهايي بزرگ يا كوچك با بريدگي هايي در حاشيه هستند كه پس از بلوغ تغيير شكل داده، فاقد لب، تيره رنگ تر و ضخيم تر مي گردند، هم چنين جوانه هاي گياه نيز سخت تر مي شوند. رنگ برگها از سبز تيره تا سبزمايل به خاكستري و يا برگهاي ابلق “سبز و زرد” بسته به گونه هاي گياه تغيير مي كند. به طور كلي نسبت به شرايط محيطي داراي قدرت سازگاري بالايي مي باشد و در حرارت بالا و پايين و روشنايي كم و زياد مي تواند رشد كند. آن دسته از اين گياه كه برگ هاي ابلق دارند، نسبت به سرما و خسارات ناشي از باد داراي تحمل بيشتري مي باشند. انواع ضعيف اين گياه را مي توان در گلخانه ومحيط هاي بسته پرورش داد. اين گياه پوششي تا هنگاميكه در كنار يك مانع عمودي قرار نگيرد بالا نمي رود. اگر مانع عمودي يك درخت باشد بهتر است از بالاروي هدرا جلوگيري نمود و يا اينكه به صورت كنترل شده آن را هدايت كرد، زيرا تجمع آن روي تنه درخت سبب خشك شدن درخت مي گردد ]4[. رشد اين گياه در ابتدا كند مي باشد، در عين حال انواع ابلق آن نسبت به سبز رشد كمتري دارند. اوايل تا اواسط پاييز زمان گلدهي هدرا مي باشد. گلهاي آن به رنگ سبز مايل به زرد و نيمه كروي با بويي مشابه بوي عسل مي باشند. ميوه ي آن سياه رنگ به قطر 6 – 10 ميلي متر و درون آن به تعداد متنوع دانه وجود دارد. ميوه ي داردوست داراي اثر مسهل و کمي سمي است ]5[. در مناطق گرم نواحي مديترانه اي از ساقه ي مسن اين گياه، به خودي خود با ايجاد شکاف، رزين مخصوصي خارج مي شود که در طب سنتي با نام صمغ هدرا با کاربرد قاعده آور مصرف مي شود. در بافت هاي اين گياه، گليکوزيدي به نام هِدِرين3 موجود است که اثر قي آور و مسهل دارد. دم کرده ي برگ و همچنين صمغ آن که لادن ناميده مي شود نيز قاعده آور است ]6[. مصرف عشقه سبب افزايش ميزان توانايي، قوت و شادابي مي شود. اين ويزگي ها سبب مي شود اين گياه همانند قهوه نقش يک محرک را بازي کند. اما اين داروي محرک اغلب کنش بخش هاي اصلي بدن را سامان مي بخشد و زودرنجي، طپش قلب، اعتياد و نگراني در زمره پاره اي از عوارض جانبي ناشي از مصرف اين گياه است. از طرف ديگر عشقه هيچ گونه عارضه منفي از خود برجاي نمي گذارد و در طول حداقل 2000 سال گذشته از آن استفاده شده است. عشقه در جنگل هاي شمال به مصرف خوراک دام مي رسد و در باغ ها براي تزيين کاشته مي شود ]7[. انواع گونه هاي اين گياه عبارتند از ]8[ :
1-1-2 گونه هاي جنس هدرا
H. ColchiaH . CanariensisH . algeeriensisH . cypriaH . ibericaH . maderenisisH . hibernicaH . pastuchoviiH . helixH . maroccanaH . rhombeaH . nepalensis
1-1-1-1- هدرا پاستوچووي4 (عشقه)
گونه ي عشقه گياهي هميشه سبز و بالارونده با ارتفاع بيش از 25 سانتي متر است که در فضاي سبز منزل و بيرون به عنوان پوشاننده تنه لخت درختان مورد استفاده قرار مي گيرد و گروهي در گلدان و گروهي پوشاننده خاک هستند. اين گياه سريع الرشد بوده و شکل برگ ها در انواع مختلف آن متفاوت است و هواي گرم و خشک را دوست ندارد، شکل1-1
منشاء : يک گياه باستاني که در قسمت هاي شمالي مي زيسته است.
نور : نور کامل اما غير مستقيم لازم است ، نوع دو رنگ آن به نور بيشتري نياز دارد. نور زياد باعث سفيدي و کمرنگ شدن گياه مي شود.
برگ ها : متناوب، ساقه بلند و سفت
گل ها : کوچک يا نا پيدا، چتري و دوجنسي
فصل گل : بر حسب شرايط متفاوت است، ولي در داخل آپارتمان هيچ وقت گل نمي دهند.
موقعيت : در همه جا مي توان از اين گياه استفاده نمودبه ويژه در هواي آزاد و نور کافي.
تکثير : بوسيله تقسيم توسط قلمه صورت مي گيرد ]9[.
شکل 1-1 گياه عشقه
1-1-2- تيره نخود1
تيره حبوبات يا نخود اغلب از راسته ي گل سرخ از گياهان دولپه مي باشد. گياهان اين تيره عموماً داراي برگ هاي مرکب شاخه اي، گوشوارک دار و گل هاي 5 پر، دو چرخه دارند که به ميوه اي از نوع نيام دو کفه اي تبديل مي شوند . تيره حبوبات بعد از تيره کاسني تقريباً دومين تيره مهم گياهان گلدار است که نزديک به 430 گونه و حدود 13000 زير گونه دارد ]7[. اين تيره داراي 3 زير تيره به نام هاي ميموزه، سبز الپينه و پاپيوناسه است:
گياهان زير تيره شب خسب يا ميموزه اغلب به صورت درختچه يا درختان بلند پيچان هستند و نمونه هاي مهم و يکساله نظير گل حساس(ميموزا پوديکا) و بعضي اکا سياهاي کوچک نيز در بين آنها وجود دارند. گل ها به صورت گل آذين سنبله يا گل آذين کروي متراکم و مجتمع هستند. جام گل منظم ولي بسيار کوچک است و از 5 ميلي متر تجاوز نمي کند.
گياهان زير تيره سبز الپينه همگي درختچه اي، داراي پرچمهايي آزاد و تخمک هايي واژگون و دانه هايي غالباً آلبومين دار هستند. گياهان اين زير تيره جز چند جنس تقريباً همه در مناطق گرمسيري بصورت درختاني با برگهاي گوشوارک دار و مرکب شانه اي يا دو شانه اي منتشر شده اند.
گياهان زير تيره پا پيوناسه به صورت علفي يا چوبي داراي گل هايي نامنظم و جامي با پرآذين درفشي هستند. پرچم ها 10 عدد و غالباً به هم پيوسته اند. تخمدان محتوي تخمک هاي واژگون و دانه ها فاقد آلبومين هستند ]9[.
Fabaceae 1
1-1-2-1- مشخصات جنس ليلکي1
درخت ليلکي از تيره نخود و بومي منطقه هيرکاني است و در ايران از آستارا تاگرگان، در جلگه هاو دره ها انتشار يافته است. تاج درخت ليلکي، باز و پهن است. برگ هاي آن مرکب و شانه اي است. طول برگ هاي مرکب 15 – 25 سانتي متر بوده و 12 – 20 برگچه بيضي شکل به طول 2 – 5 سانتي متر دارد. ميوه هاي آن کشيده و عنابي رنگ و درشت مي باشند]10[ و ميوه سبز آن براي تغذيه گاوهاي گوشتي به مصرف مي رسد. ميوه رسيده آن علوفه زمستاني گاوها را تشکيل مي دهد. پوست درخت نيز در صورت اجبار به مصرف تعليف مي رسد. تنه و شاخه هاي ليلکي، داراي خارهاي درشت به طول 15 سانتي متر مي باشد. چوب ليلکي خيلي سخت است و در مصارف روستايي، براي پايه هاي کندوج (انبار برنج) و پايه بنا بکار مي رود. ريشه دواني ليلکي، سطحي و زير سطحي، کوتاه و منشعب مي باشد. به طور کلي رشد رويشي اين گونه، از اواسط فروردين ماه آغاز مي شود و در خرداد ماه به گل مي نشيند و در آبان ماه ميوه هاي آن مي رسد. اين گياه در طبيعت از طريق ريشه، کنده و بذر تکثير مي يابد. در مطالعه تاثير فاکتورهاي حياتي و نقش عوامل مخرب در محدود نمودن پراکنش ليلکي مشخص شد که عوامل اصلي محدود کننده پراکنش ليلکي، چراي شديد دام، بهره برداري به منظور سوخت و پايه هاي حصار مي باشند. از طرف ديگر دامداران از ميوه هاي ليلکي براي تغذيه دام استفاده مي کنند.
شکل 1-2 گياه ليلکي
– شيمي جنس عشقه
بررسي هاي مکيارلو و توکر روي روغن اسانسي ساقه و برگ گياه عشقه نشان داد که و ترکيبات جرماکرن دي5، بتا کاريوفيلن6، سابينن7، آلفا و بتاپينن8و ليمونن9 در اين گياه وجود دارند]11[.
همچنين، در گزارش ديگري از بررسي هاي انجام شده بر روي روغن اسانسي برگ اين گياه وجود ترکيبات ترپنوييد ساپونين 10و تري ترپنوييد11 از جمله : آلفا، بتا وگاما هدرين12 در اين گياه ثابت شد]12[.
کريستين و همکارانش پژوهش هاي خود را بر روي اسانس ميوه اين گياه متمرکز نمودند، نتايج اين بررسي ها شناسايي ترکيبات ترپنوييد ساپونين از جمله هليکسوسايد اي و بي13 و سه نوع هدروسايد 14بوده است ]13[.

1-1-4- شيمي جنس ليلکي
محققين دانمارکي بر روي دانه ي گياه ليلكي تحقيق کردند و يک محصول جديد و طبيعي تحت عنوان 2(s) , 3(s)- 3- hydroxyl- 4- methyleneglutamic را شناسايي کردند ]14[.
پژوهش هايي توسط ديگر محققين دانمارکي بر روي دانه ي اين گياه منجر به شناسايي ترکيب y-l-Glutamyl-l-pipecolic acid شد ]15[.
همچنين هفت فلاونوييد از بخش هاي هوايي گياه ليلکي با استفاده از روشهاي طيف سنجي شناسايي شده اند که به عنوان عوامل ضد ميکروبي و آنتي اکسيداني مورد استفاده قرار خواهند گرفت]16[.
در پژوهش هاي ديگري از عصاره متانولي ميوه گياه ليلکي سه نوع ساپونين تحت عنوان triterpenoids، Gleditsoside، Gleditsia saponins C and F جداسازي و شناسايي شد]17[.
1-2- روغن هاي اسانسي
1-2-1- تعريف
اسانس ها مايعاتي فرار و منعکس کننده و حاوي ترکيبات معطر و بي رنگ با منشأ ترپني، الکلي و … مي باشند. اسانس ها مخلوطي از مواد مختلف با ساختار شيميايي بسيار متفاوت از يکديگر هستند که عامل بوي خوش يا مزه در گياه مي باشند. اسانس ها در بسياري از گياهان وجود دارند، از مهم ترين تيره هاي داراي اسانس مي توان به تيره هاي نعناييان، چتريان، کاج، برگ بو و بعضي از گياهان خانواده روزاسه و کاسني اشاره کرد. استفاده از اسانس ها و مواد خوشبو کننده تهيه شده از گياهان از زمان هاي بسيار دور براي حفظ سلامتي و تقويت جسماني و روحي رايج بوده است . مصريان 4500 سال پيش از ميلاد از عصاره گياهان معطر مانند گل رز، برگ درختان و موارد مشابه ديگر براي مصارف آرايشي، طبي، مناسک مذهبي و آيين ها استفاده مي کردند. بر اساس اسناد به دست آمده مصريان 4 قرن پيش از ميلاد براي موميايي کردن فراعنه از اين اسانس ها استفاده مي کردند . امروزه اسانس ها به دليل معطر بودن و داشتن طعم هاي مشخص، به طور گسترده اي در صنايع غذايي، عطر سازي، دارويي، آرايشي و بهداشتي مورد استفاده قرار مي گيرند .
اسانس ها در برخي بافت هاي گياهي مانند مرکز سلول يا در محل ذخيره اسانس زير پوشش کرکي، غده هاي کوچک يا در فضاي ميان سلولي جمع مي شوند. به عنوان مثال در گياهان خانواده نعناييان اسانس ها در تارهاي ترشح کننده، در خانواده روزاسه به ويژه گل سرخ در گلبرگ ها، در تيره کاج در مجراهاي ليزيژن و شيزون و در تيره فلفل در سلول هاي پارانشيمي وجود دارند .
دليل تشکيل و نقش روغن هاي اسانسي هنوز به خوبي مشخص نگرديده است. ولي عقيده بر اين است که اين مواد به طور کلي باز مانده هاي ناشي از فرايندهاي اصلي سوخت و ساز گياهان مي باشند مثلاً عطر برخي از اسانس ها داراي ويژگي دور کنندگي حشرات مي باشد که در نطفه بندي گياه و انتقال گرده از گياهي به گياه ديگر اهميت دارد. روغن هاي اسانسي که توسط گونه هاي مختلف گياهان، توليد و در اندام هاي گوناگون ذخيره مي شوند، رابطه مستقيمي با سنتز زيستي، سوخت و ساز و فعاليت هاي زيست شناختي15 گياه دارند که تابع شرايط اقليمي محيط زيست گياه هستند. اگر چه اين روغن ها از نظر ترکيب شيميايي با يکديگر متفاوتند، اما در برخي از خواص فيزيکي مشترک مي باشند که عبارتند از :
رنگ
اسانس ها ترکيباتي بي رنگ هستند اما به مرور زمان، درمجاورت هوا، به علت اکسايش و رزيني شدن تيره مي شوند.
بو
بوي اين مواد بي نهايت متفاوت است و اين به علت وجود ترکيبات ويژه در اين گياهان مي باشد.
طعم
اسانس ها داراي طعم هاي متفاوتي هستند از جمله طعم هاي شيرين، تلخ ، ملايم، گس و تند و سوزاننده مي باشند .
وزن مخصوص
وزن مخصوص اکثر اسانس ها g/cm3 (172/1 – 842/0) است و اغلب انها سبکتر از آب مي باشند.
فعاليت نوري
اکثر روغن هاي اسانسي روي نور پلاريزه اثر مي گذارند و باعث چرخش آن مي شوند. مقدار چرخش نوري روغن هاي اسانسي اغلب براي تشخيص آنها مفيد مي باشند.
دامنه ي دماي جوش
روغن هاي اسانسي در دماي بالاتر از 50 تا 60 درجه سانتي گراد بسيار سريع اکسيد و پليمريزه شده و به رزين تبديل مي شوند و به همين علت به نام روغن هاي فرار، روغن معطر، روغن هاي استري و… ناميده مي شوند .
حلاليت
به طور كلي اكثر روغن‌هاي اسانسي در آب نامحلول مي‌باشند، اما مي‌توانند بو و عطر خود را به آب انتقال دهند. روغن‌هاي اسانسي در الكل، اتر، كلروفرم، اسيد استيك گلاسيال، پتروليوم اتر و اغلب حلال هاي آلي حل مي شوند.
1-2-2- شيمي روغن هاي اسانسي
در سالهاي اخير پيشرفت هاي زيادي در تجزيه روغن هاي اسانسي به وسيله دستگاه هاي پيشرفته انجام گرفته است. با استفاده از وسايل نو و روش هاي نوين بر اساس کروماتوگرافي گاز – مايع و کروماتوگرافي مايع با کارايي بالا (HPLC) به همراه دستگاه هاي طيف سنجي، نظير طيف سنجي مادون قرمز، طيف سنجي رزونانسي مغناطيسي هسته (NMR) و طيف سنجي جرمي (MS)توانسته اند که به طور دقيق تمام اجزاي تشکيل دهنده روغن هاي اسانسي، حتي در مقادير کم را شناسايي کنند. از آنجا که روغن هاي اسانسي مخلوطي از ترکيبات شيميايي گوناگون هستند، ممکن است ماده ي موثره بيش از يک ترکيب باشد. روغن هاي اسانسي معمولاً از بخش الئوپتين16 که قسمت مايع اسانس است و ترکيبي از هيدروکربن ها مي باشد وبخش استئاروپتين17 که بخش جامد اسانس است، تشکيل شده اند. مقدار قابل ملاحظه اي از روغن هاي اسانسي ممکن است ترپنوييدها باشند و گروه مهم ديگر از ترکيبات تشکيل دهنده اين روغن ها، فنيل پرو پانوييدها هستند که داراي حلقه فنيل متصل به زنجيره سه کربني پروپان مي باشند. در گياهان اين ترکيبات از اسيد آمينه هاي عطري مانند فنيل آلانين و تيروزين که خود از شيمکيميک اسيد ساخته مي شوند، سنتز زيستي مي گردند.
1-2-3- روش هاي تهيه و استخراج روغن هاي اسانسي
مواد معطر موجود در گياهان، که قسمت اعظم آن را روغن هاي اسانسي تشکيل مي دهند، از ترکيبات بسيار متفاوت تشکيل شده اند، بنابراين استخراج آنها از گياهان با يک روش انجام نمي گيرد و براي استخراج هر يک از آنها بايد از روش مناسب و خاصي استفاده کرد. در زير به شرح هر يک از اين روش ها مي پردازيم.
1-2-3-1- روش هاي تقطير
تقطير عبارت است از تبديل بخار آب به قطرات که اين تغيير و تحول تحت جريان هواي سرد صورت مي پذيرد. استخراج روغن هاي اسانسي با استفاده از روش هاي تقطير از قديم معمول بوده، به طوريکه مصريها چهار هزار سال قبل از ميلاد مسيح از تقطير گياهان معطر مانند گل رز، برگ درخت سدر و موارد مشابه ديگر براي مصارف آرايشي و طبي و مناسك مذهبي و آئين ها استفاده مي كردند. به طور کلي تقطير با يکي از سه روش زير انجام مي گيرد :]18[
تقطير با آب
اين روش براي گياهان خشک شده يا گياهاني که دراثر جوشيدن در آب احتمال خراب شدن آنها نمي رود، بکار مي رود به دين ترتيب که گياهان را به همراه آب مقطر در بالن ريخته و حرارت مي دهند. آب که به حالت بخار در آيد، مواد اسانس دار را به همراه خود مي برد. آب و روغن اسانسي در قسمت مبرد، سرد شده و در لوله H شکل جمع مي شوند. آبي که در لوله H جمع مي شود، حاوي مقدار بسيار کمي اسانس است و آب معطر ناميده مي شود با باز کردن شير پاييني لوله H مي توان آب معطر و سپس روغن اسانسي را به دست آورد.
تقطير با بخار مستقيم
اين روش جهت استخراج روغن اسانسي گياهان تازه، نظير نعناع سبز بکار مي رود، بدين صورت که ابتدا گياه مورد نظر را به اندازه لازم خرد کرده و از ظرف هاي الک مانند عبور مي دهند، سپس گياه خرد شده را در فلاسک هاي تقطير قرار مي دهند و بخار آب را از ميان آن عبور مي دهند. در اين حالت بخار به همراه خود مقداري از روغن اسانسي گياه تازه را خارج نموده و پس از سرد شدن در ظرف ديگري جمع مي شود. شکل 1-2-1 نمونه اي از دستگاه تقطير با بخار مستقيم را نشان مي دهد.
شکل 1-2-1 دستگاه تقطير با بخار مستقيم
تقطير با آب و بخار آب
از اين روش براي گياهان خشک شده يا تازه اي استفاده مي شود که احتمال دارد به وسيله عمل جوشاندن خراب شوند. در اين روش مواد خام نظير دارچين و ميخک را خرد کرده، در يک فلاسک تقطير ريخته و با يک لايه آب مي پوشانند. سپس بخار آب را از ميان مواد خام خيسانده شده عبور مي دهند. روغن اسانسي و آب را بعد از سرد شدن در ظرف ديگري جمع مي کنند.
در خاتمه روغن اسانسي و آب را با تقطير در خلا از يکديگر جدا مي کنند ]18[.
1-2-3-2- استخراج توسط حلال
اين روش جهت استخراج اسانس هايي مورد استفاده قرار مي گيرد که در اثر تبخير تجزيه مي شوند و يا در مورد گياهاني بکار برده مي شود که مقدار روغن اسانسي آنها جزيي بوده و بکار بردن روش هاي ديگر امکان پذير نباشد. در اين روش، روغن اسانسي را به کمک حلال هايي که نقطه جوش آنها پايين است به وسيله روش هاي پرکولاسيون يا سوکسله استخراج مي نمايند. پس از استخراج کامل، حلال هايي را که حاوي روغن اسانسي باشند، به وسيله تقطير در خلاء و در دماي پايين از روغن جدا مي کنند ]18[.
استخراج به کمک فشار
از اين روش براي استخراج روغن هاي اسانسي موجود در پوست برخي از ميوه ها مثل نارنج و ليمو استفاده مي شود، در غير اين صورت کيفيت اين روغن ها نامطلوب خواهد بود. در اين روش ابتدا پوست ميوه را روي صفحاتي که داراي تيغه هاي ريز مي باشند، مالش داده که اين عمل موجب جاري شدن قطرات اسانس به درون ظرف مخصوص مي شود، از آنجا آنها را از ناخالصي هاي موجود جدا مي کنند ]18[.
استخراج با چربي سرد
در اين روش از يک روغن يا چربي بي بو استفاده مي کنند، به اين ترتيب که چربي را در يک ظرف پهن مي ريزند و گياه خشک شده را روي آن پخش مي کنند. بعد از چند ساعت گياه قبلي را برداشته و گياه تازه را اضافه مي کنند، با اين کار اسانس گياه در چربي حل مي شود. پس از چندين بار تکرار اين عمل، چربي اشباع از اسانس جدا مي شود، که در اين حالت به آن پماد گويند، سپس اسانس رابه وسيله الکل از چربي استخراج مي کنند ]19[.
استخراج با چربي داغ
در اين روش گياه را با چربي با دقت حرارت داده، مرتب به هم مي زنند و به صورت يک خيسانده غليظ در مي آورند، مرتب به هم مي زنند. پس از آنکه چربي از روغن اسانسي اشباع شد، گياه را خارج نموده و فشار مي دهند تا چربي ها کاملاً از آن جدا گردند. سپس چربي هاي حاوي روغن هاي اسانسي را مي گذارند تاسرد شوند و در خاتمه روغن فرار را به وسيله الکل در سه نوبت متوالي از چربي استخراج مي نمايند.
استخراج به کمک گازها
يک روش جديد در استخراج روغن هاي اسانسي، استخراج با مايعات فوق بحراني مي باشد. در اين روش از دي اکسيد کربن مايع به عنوان حلال استخراج کننده استفاده مي شود.دي اکسيد کربن به سرعت در اندام هاي گياه نفوذ مي کند، زيرا داراي ويسکوزيته ي پاييني است و گرماي نهان تبخير آن کم است و به آساني مي تواند از محيط عمل خارج گردد. دي اکسيد کربن مي تواند مواد معطر را در خود حل کند و در حالت گازي تشکيل دو فاز دهد. لذا در حوالي نقطه بحراني طي دو عمل متناوب فشردن، که طي آن دي اکسيد کربن به صورت مايع در مي آيد و انحلال رخ مي دهد و انبساط، که موجب تغيير دي اکسيد کربن به حالت گازي مي شود. ضمن همراه آوردن اسانس از مواد معطر جدا مي شود. در شکل صفحه 1-2-2 دستگاه مورد نياز براي اين روش نشان داده شده است] 20 [.
شکل 1-2-2 دستگاه استخراج روغن اسانسي به کمک دي اکسيد کربن
1-2-4- طبقه بندي اسانس ها
اسانس هاي طبيعي
فراورده هايي هستند که از مواد خام گياهي با يکي از روش هاي استخراج (تقطير، فشردن يا استخراج با حلال ) بدست مي آيند.
اسانس هاي شبه طبيعي
فراورده هايي هستند که از ترکيب مواد اوليه معطر به وجود مي آيند و از نظر بو شبيه اسانس هاي طبيعي مي باشند.
اسانس هاي مصنوعي
فراورده هايي هستند که به طور تجاري از مواد شيميايي آلي شبيه اسانس هاي طبيعي تهيه مي شوند و بويي شبيه اسانس هاي طبيعي دارند.
1-2-5- کاربرد روغن هاي اسانسي
اسانس ها به دليل معطر بودن و داشتن طعم هاي مشخص و مختلف در صنايع غذايي، عطرسازي و لوازم آرايشي، داروسازي و به طور کلي در صنايعي که محصولات معطر و يا داراي طعم خاص توليد مي کنند، مورداستفاده قرار مي گيرند. اسانس ها در دارو سازي و پزشکي براي توليد ترکيبات دارويي مختلف مانند شربت، کرم، پماد و لوسيون به کار مي روند و يکي از اشکال مصرف عمده اين مواد به صورت بخور مي باشد. همچنين، از اسانس ها در صنايعي تقطير تهيه حشره کش ها، تهيه آدامس هاي معطر، تهيه ي خمير دندان و لوازم آرايشي و بهداشتي، عطر سازي، فراورده هاي خوراکي و بسياري موارد ديگر استفاده مي شوند. کاربرد عمده ي اسانس ها در علم آروماتراپي (عطر درماني) مي باشد. آروماتروپي يا عطر درماني استفاده از روغن هاي معطر بدست آمده از گياهان در درمان بيماري هاي جسمي و روحي (معالجه عمومي) مي باشد و موجب سلامتي بدن، حفظ تعادل بدن و آرامش بخشي به انسان مي شود. به طور کلي هر روز به اهميت روغن هاي اسانس بيشتر پي برده مي شود و موارد استعمال آنها ابعاد وسيع تري پيدا مي کند.
اثرات دارويي اسانس ها
1-2-6-1- اثرات گوارشي
مصرف خوراکي اسانس باعث تحريک ملايم غشاهاي موکوسي دهان و دستگاه گوارش مي شود. همچنين ايجاد احساس گرمي و افزايش بزاق را به دنبال دارد. به همين دليل، اسانس ها به عنوان بادشکن و ضد نفخ موثرند. ساير اثرات گوارشي اسانس ها عبارتند از : ضد اسپاسم گوارشي و جلوگيري از اشتهاي کاذب (اسانس زيره سبز 18)، هضم کننده ( اسانس ترخون 19) ضد اسهال عفوني ( اسانس مرزه 20) و ملين (اسانس بهار نارنج21 ).
اثرات قلبي و عروقي
روغن هاي حاوي ترکيبات آنتي اکسيدان از شکنندگي عروق و بروز سکته هاي قلبي جلوگيري مي کنند.
اثرات تنفسي
از روغن هاي اسانسي حاوي سينئول، اوکاليپتوس، منتول و روغن ليمو در فرموله کردن داروهاي بيني جهت درمان برونشيت و رنيت استفاده مي کنند. هم چنين روغن اسانسي حاصل از گياه ليمو22 به شکل استنشاقي جهت کاهش سرفه کاربرد دارد.
ديگر اثرات تنفسي اسانس ها عبارتند از : خلط آوري (اسانس زوفا 23) و ضد اسپام ريوي (اسانس درمنه دشتي24) ]10-9[
اثر کاهش قند خون
ترکيب دي فنيل آمين موجود در روغن اسانس گياه درمنه پايين آورنده قند خون مي باشد.
اثرات ضد ميکروبي و ضد قارچي
يکي از بارزترين اثرات روغن هاي اسانسي ، اثرات ضد ميکروبي و ضد قارچي آنها است که در اين مورد مقالات متعددي منتشر شده است]21-23[. باکتري هاي گرم مثبت در مقابل اثرات ضد ميکروبي روغن هاي اسانسي حساستر از باکتري هاي گرم منفي مي باشند ]22[.
اثرات پوستي
به کارگيري روغن هاي اسانسي بر روي پوست سالم باعث تحريک و قرمزي، احساس گرمي، سوزش و به دنبال آن بي حس موضعي مي شود، به همين دليل از اين ترکيبات به عنوان عامل ضد تحريک استفاده مي کنند. براي نمونه از منتول به عنوان عامل ضد تحريک و ضد خارش موضعي بر روي پوست استفاده مي کنند. ساير اثرات پوستي روغن هاي اسانسي عبارتند از : درمان لک هاي حاملگي و لک هاي آفتاب زدگي (اسانس لاواندولا25) و درمان جوش هاي چرکي و اکنه (اسانس باريجه ).
علاوه بر موارد فوق روغن هاي اسانسي داراي خواص درماني ديگري نيز مي باشند که عبارتند از:
پايين آوردن چربي خون با استفاده از روغن اسانسي موجود در شويد26.
افزايش شيردهي با استفاده از روغن اسانسي موجود در رازيانه27.
درمان افسردگي با استفاده از روغن اسانسي موجود در گل سرخ28.
درمان آفت و تبخال با استفاده از روغن اسانسي گياه مورد29.
1-3- عصاره گيري
1-3-1- استخراج مواد متشکله دارويي
استخراج مواد موثره موجود در گياه به وسيله ي حلالهاي مختلف انجام مي گيرد. عمل استخراج از زمانهاي قديم به ويژه



قیمت: تومان


پاسخ دهید